Bezpieczeństwo systemów komputerowych

Opis

Celem przedmiotu jest zapoznanie studentów z podstawowymi problemami bezpieczeństwa systemów informatycznych. Omawiane będą m.in. zagrożenia systemów informatycznych w kontekście poufności, integralności i dostępności informacji, modele bezpieczeństwa i klasy bezpieczeństwa systemów informatycznych (TCSEC, ITSEC, EAL), problematyka tworzenia polityki bezpieczeństwa systemu informatycznego, elementy kryptografii, zagadnienia dotyczące podpisu elektronicznego i infrastruktury klucza publicznego, podstawowe modele uwierzytelniania, strategie kontroli dostępu, bezpieczeństwo protokołów komunikacyjnych i usług aplikacyjnych. Przedstawiona zostanie problematyka bezpiecznego programowania, narzędzia analizy zabezpieczeń i monitoringu, lokalne i sieciowe systemy wykrywania ataków i ochrony przed nimi, środowiska o podwyższonym bezpieczeństwie i usługi narzędziowe (np. Kerberos, bezpieczne usługi katalogowe).

Sylabus

Autor

Wymagania wstępne

Podstawowe wiadomości z zakresu przedmiotów:

Zawartość

Wykłady

Laboratoria

Laboratoria obejmują zakresem następujące ćwiczenia:

Literatura

Laboratorium

Laboratorium 0: zajęcia organizacyjne

  1. Celem laboratorium jest poznanie narzędzi:
    1. zapewniania poufności, integralności i dostępności informacji,
    2. pozwalających na stosowanie kryptografii, podpisu elektronicznego i infrastruktury klucza publicznego,
    3. wprowadzania uwierzytelniania, kontroli dostępu, bezpieczeństwa protokołów komunikacyjnych i usług aplikacyjnych,
    4. analizy zabezpieczeń, monitoringu systemu, wykrywania ataków oraz ochrony przed nimi.
  2. Zajęcia odbywać się będą według schematu:
    1. zajęcia wstępne, na których nastąpi zapoznanie się z laboratorium oraz zasadami zaliczenia przedmiotu,
    2. 6 bloków po 2 zajęcia z treściami merytorycznymi,
    3. na 2 zajęciach będzie można uzupełniać zaliczenie.
  3. Przewidujemy następujące bloki:
    1. mechanizmy lokalnej kontroli dostępu, domeny zaufania, mechanizmy kontroli zdalnego dostępu,
    2. modularne systemy uwierzytelniania i kontroli dostępu do systemu operacyjnego, wykonywanie poleceń ze zmienionymi uprawnieniami,
    3. systemy kryptograficznej ochrony komunikacji warstwy aplikacyjnej, zabezpieczanie komunikacji pocztowej, integracja mechanizmów kryptograficznych z usługami pocztowymi,
    4. analiza zagrożeń systemów komputerowych,
    5. zabezpieczanie serwerów usług aplikacyjnych na przykładzie WWW, konstrukcja urzędów certyfikacji standardu OpenSSL, zarządzanie certyfikatami,
    6. tworzenie sieci VPN w środowisku Linux, systemy programowych zapór sieciowych.
  4. Bloki dwóch zajęć z treściami merytorycznymi będą miały następującą postać:
    1. na pierwszych zajęciach w bloku na wstępie jest kartkówka (zakres merytoryczny kartkówki jest podany w materiałach do odpowiedniego laboratorium),
    2. następnie studenci do końca pierwszych zajęć robią zadanie (zadanie będzie dostępne w materiałach do odpowiedniego laboratorium),
    3. na drugich zajęciach prowadzący sprawdza wykonanie zadania.
  5. Zadania zaliczeniowe z każdych zajęć można zabrać do domu i tam je dokończyć.
  6. Za każdy blok merytoryczny można dostać do 4 punktów.
  7. Każdy, kto chce zaliczyć dany blok, musi przejść przez zaliczenie wstępne (w formie kartkówki lub pytania ustnego).
  8. Prowadzący na podstawie jakości odpowiedzi przy zaliczeniu wstępnym może odjąć do 2 punktów od wyniku zaliczenia bloku.
  9. Za laboratorium można uzyskać do 24 punktów. Maksymalna liczba punktów za
    egzamin wynosi także 24 punkty.
  10. Ocena z laboratorium będzie wystawiana wg schematu:
    [0 -12) - nzal
    [12-24] - zal
  11. Ocena nzal oznacza, że nie jest się dopuszczonym do egzaminu w pierwszym
    terminie.
  12. Punkty z laboratorium liczą się tak samo w terminie drugim, jednak można
    w tym terminie uzyskać dodatkowe punkty przez zaliczenie dodatkowego testu
    z treści przedstawianych na laboratorium.

Laboratorium 1 i 2: acl, syslog

Mechanizmy lokalnej kontroli dostępu

Listy kontroli dostępu (ang. Access Control List, ACL) rozszerzają standardowy mechanizm uprawnień, kontrolujący dostęp do plików (a także katalogów, urządzeń, gniazd i innych obiektów systemu plików).

Standardowe uprawnienia definiują prawo do odczytu (r), zapisu (w) i wykonania (x) dla:

  • właściciela pliku (lub innego obiektu reprezentowanego przez plik, od tego momentu nie będziemy już tego powtarzać),
  • grupy, do której należy właściciel,
  • pozostałych użytkowników.

ACL pozwalają na bardziej rozbudowaną kontrolę - dają możliwość przydzielania trzech wymienionych uprawnień (rwx) dla dowolnie wskazanego użytkownika lub grupy.

ACL są wspierane przez różne linuksowe systemy plików, mi.in.: xfs, ext4, reiserfs, nfs.

Uważa się, że ACL są zgodne ze standardem POSIX. W rzeczywistości opisujące je standardy POSIX 1003.1e i 1003.2c draft 17 nie zostały oficjalnie przyjęte. ACL są również wspierane w systemach firmy Microsoft, jednak nie zachowują one pełnej zgodności ze standardem i są wspierane jedynie przez system plików NTFS.

Linux

1. Lista Kontroli Dostępu

Minimalna lista kontroli dostępu pokrywa się ze standardowymi uprawnieniami, natomiast lista rozszerzona zawiera dodatkową pozycję - maskę i może zawierać także pozycje dla poszczególnych użytkowników i grup.

W liście ACL wyróżniamy następujące typy pozycji (w nawiasach słowa kluczowe):

  • właściciel (user:: lub u::)
  • nazwany użytkownik (user:nazwa_użytkownika: lub u:nazwa_użytkownika:)
  • grupa właściciela (group:: lub g::)
  • nazwana grupa (group:nazwa_grupy: lub g:nazwa_grupy:)
  • maska (mask::)
  • pozostali (other::)

2. Maska

Rozszerzone listy kontroli dostępu oferują możliwość maskowania uprawnień, co oznacza, że podczas obliczania efektywnych uprawnień, oprócz uprawnień zdefiniowanych dla danego użytkownika, brana jest pod uwagę także maska. Z dwoma wyjątkami: uprawnienia zdefiniowane dla właściciela i dla tzw. pozostałych są zawsze efektywne (maska nie ma na nie wpływu).

Efektywne uprawnienia do pliku są koniunkcją bitową maski i uprawnień zdefiniowanych w odpowiedniej pozycji (dla nazwanego użytkownika, grupy właściciela lub nazwanej grupy).

Przykład

Jeżeli prawa do pliku zdefiniowane są w następujący sposób:

user:testowy:r-x
mask::rw-

to efektywne uprawnienia użytkownika "testowy" to: r--

Uwaga: domyślnie maska jest aktualizowana automatycznie i określa maksymalne uprawnienia dla użytkowników należących do nazwanych użytkowników, grupy właściciela lub grup nazwanych.

3. Algorytm sprawdzania uprawnień dostępu

Rozszerzone uprawnienia są stosowane wg następującego algorytmu:

  • jeżeli użytkownik jest właścicielem pliku - zastosuj uprawnienia właściciela,
  • jeżeli użytkownik jest na liście nazwanych użytkowników - zastosuj efektywne (patrz punkt 2) uprawnienia nazwanego użytkownika,
  • jeżeli jedna z grup użytkownika jest grupą właściciela i posiada odpowiednia efektywne prawa - zezwól na dostęp,
  • jeżeli jedna z grup użytkownika występuje jako grupa nazwana i posiada odpowiednie efektywne prawa - zezwól na dostęp,
  • jeżeli jedna z grup użytkownika jest grupą właściciela lub należy do grup nazwanych, ale nie posiada dostatecznych efektywnych uprawnień - dostęp jest zabroniony,
  • jeżeli nie zachodzi żadne z powyższych - uprawnienia tzw. pozostałych określają możliwość dostępu.

4. Polecenia

Do zarządzania listami ACL służą dwa polecenia:

  • getfacl
  • setfacl

Polecenie "getfacl" wypisuje rozszerzone uprawnienia do plików.

Przykład

% touch plik-testowy
% ls -l plik-testowy
-rw-r--r-- 1 janek bsk 0 2016-10-05 14:46 plik-testowy
% getfacl plik-testowy
# file: plik-testowy
# owner: janek
# group: bsk
user::rw-
group::r--
other::r--
% getfacl plik-testowy –-omit-header
user::rw-
group::r--
other::r--

Polecenie "setfacl" pozwala modyfikować uprawnienia.

a) Zmiana uprawnień - opcja -m

Jeżeli chcemy dodać lub zmienić uprawnienia używamy opcji -m, a następnie podajemy: pozycję z listy (patrz punkt 1), jakie uprawnienia chcemy nadać (rwx) i jakiemu plikowi.

Przykład

% setfacl -m u:ala:rwx plik-testowy
% getfacl plik-testowy
# file: plik-testowy
# owner: janek
# group: bsk
user::rw-
user:ala:rwx
group::r--
mask::rwx
other::r--
% ls -l plik-testowy
-rw-rwxr--+ 1 janek bsk 0 2016-10-05 14:46 plik-testowy

Zwróćmy uwagę na wiersz powyżej. Znak + oznacza, że plik posiada rozszerzone uprawnienia, a zamiast uprawnień grupy widzimy maskę (co nie powinno dziwić, bo maska opisuje maksymalne uprawnienia dla wszelkich grup).

Maskę możemy zmieniać korzystając z setfacl (mask::), a także poprzez chmod (zmiana praw dla grupy powoduje zmianę maski).

b) Usunięcie uprawnień - opcja -x

% setfacl -x u:ala plik-testowy
% getfacl plik.txt –-omit-header
user::rw-
group::r--
mask::r--
other::r--
% ls -l plik.txt
rw-r--r--+ 1 janek bsk 0 2016-10-05 14:46 plik-testowy

Inne opcje pozwalają na przykład na usunięcie uprawnień dotyczących wszystkich pozycji (-b), czy modyfikację uprawnień rekurencyjnie w drzewie katalogów (-R).

5. Domyślne prawa dostępu

Uprawnienia domyślne dotyczą tylko katalogów. Jeżeli katalogowi nadamy domyślne uprawnienia rozszerzone, to nowo utworzone pozycje w tym katalogu będą je dziedziczyć.

Do modyfikowania uprawnień domyślnych służy opcja -d polecenia setfacl, po której następują znane już -m, -x itd.

Przykład dodania uprawnień domyślnych

% setfacl -d -m group:testowa:wx bsk-lab1
% getfacl bsk-lab1 –-omit-header
user::rwx
group::r-x
other::r-x
default:user::rwx
default:group::r-x
default:group:testowa:-wx
default:mask::rwx
default:other::r-x

Opcja -k kasuje domyślne uprawnienia.

Windows XP

System plików NTFS umożliwia związanie z każdym plikiem (lub katalogiem) list kontroli dostępu. Dostęp do prostych ustawień ACL pliku jest możliwy z poziomu np. Eksploratora Windows w opcji Właściwości (menu Plik lub kontekstowe). Rozszerzone listy ACL są dostępne po wyborze uprawnień Zaawansowanych.


Podsumowanie

Zalety ACL:

  • Elastyczność, możliwość nadawania dowolnie skomplikowanych uprawnień bez konieczności tworzenia dużej liczby grup.
  • Ułatwienie migracji, tworzenia i konfigurowania heterogenicznych środowisk z systemami operacyjnymi Windows i Linux (oprogramowanie Samba wspiera ACL).

Problemy: nie wszystkie narzędzia wspierają ACL:

  • Edytory, które automatycznie zapisują zawartość w nowym pliku, a następnie zmieniają jego nazwę na oryginalną, mogą tracić informację o rozszerzonych uprawnieniach.
  • Programy archiwizujące (np. tar) nie potrafią zapisywać informacji o listach kontroli dostępu.

Jedną z metod radzenia sobie z drugim problemem jest zapamiętywanie informacji ACL. Na przykład polecenie:

% getfacl -R --skip-base . >backup.acl

spowoduje zapisanie do pliku "backup.acl" informacji o ACL z całego drzewa systemu plików (opcja -R) z pominięciem domyślnych uprawnień (--skip-base). Używając polecenia setfacl z opcją --restore=backup.acl, można potem przywrócić rozszerzone uprawnienia.

Czytaj też

man 5 acl

man do poleceń: getfacl, setfacl, chmod, umask

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

1. Sprawdź czy istnieje użytkownik "testowy", a jeżeli nie to załóż konto o takim loginie.

2. Stwórz katalog "bsk1" z prawami 0755 i obejrzyj standardowe uprawnienia oraz listę rozszerzonych uprawnień do tego katalogu.

3. Dodaj (rozszerzone) uprawnienia do odczytu, zapisu i przeszukiwania do powyższego katalogu użytkownikowi "testowy". Ponownie sprawdź uprawnienia.

4. Zaloguj się jako "testowy" i sprawdź, czy możesz zapisać jakiś plik do katalogu "bsk1" stworzonego w poprzednim punkcie.

5. Zabierz grupie właściciela prawo do pisania dla katalogu "bsk1".

6. Zaloguj się jako "testowy" i sprawdź, czy możesz zapisać jakiś plik do katalogu "bsk1" stworzonego w poprzednim punkcie. Wyjaśnij powody zaistniałej sytuacji.

7. Po zakończeniu ćwiczenia usuń katalog "bsk1" wraz z zawartością.

Ćwiczenie 2

1. Stwórz katalog "bsk2" z prawami 0777 i obejrzyj standardowe uprawnienia oraz listę rozszerzonych uprawnień do tego katalogu.

2. Dodaj (rozszerzone) uprawnienia do odczytu i przeszukiwania do powyższego katalogu użytkownikowi "testowy".

3. Zaloguj się jako "testowy" i sprawdź, czy możesz zapisać jakiś plik do katalogu "bsk1" stworzonego w poprzednim punkcie. Wyjaśnij powody zaistniałej sytuacji.

4. Po zakończeniu ćwiczenia usuń katalog "bsk2" wraz z zawartością.

Ćwiczenie 3

1. Sprawdź, czy istnieje grupa "testowa", a jeżeli nie, to załóż grupę o takiej nazwie.

2. Stwórz katalog "bsk3" z prawami 0750. Jakie uprawnienia będą miały pliki założone w tym katalogu?

3. Stwórz plik "plik3a" w katalogu "bsk3".

4. Dodaj domyślne uprawnienia do katalogu "bsk3": do odczytu, zapisu i wykonywania dla grupy "testowa" oraz do odczytu i wykonywania dla pozostałych.

5. Stwórz plik "plik3b" oraz katalog "kat3" w katalogu "bsk3".

6. Porównaj uprawnienia obiektów z katalogu "bsk3".

7. Po zakończeniu ćwiczenia usuń katalog "bsk3" wraz z zawartością.


System rejestrujący - syslog

Jądro systemu, usługi systemowe i różne aplikacje zapisują informacje o swoim działaniu w dziennikach systemowych (logach). Dlatego pierwszym miejscem, do którego należy zajrzeć, kiedy jakaś usługa nie uruchamia się poprawnie, jest odpowiedni dziennik.

W systemach uniksowych i linuksowych dominującym systemem rejestracji zdarzeń jest syslog. Poznamy bliżej jedną z jego nowszych wersji o nazwie rsyslog.

Pliki dzienników

Pliki dzienników znajdują się z reguły w katalogu:

/var/log

Ważniejsze pliki które możesz tam znaleźć to :

  • messages lub syslog - główny dziennik systemowy
  • dmesg - komunikaty o urządzeniach wykrytych w trakcie startu systemu i o ładowanych sterownikach do tych urządzeń, do ich obejrzenia można posłużyć się programem dmesg
  • boot.log - komunikaty skryptów startowych
  • daemon.log - komunikaty usług
  • kern.log - wszystkie komunikaty generowanie przez jądro
  • auth.log - komunikaty pochodzące z części systemu odpowiedzialnej za uwierzytelnianie użytkowników (np. informacje o poleceniach wykonanych przez sudo)
  • mail.log - komunikaty związane z obsługą poczty
  • wtmp - zapisy logowania użytkowników do systemu, do ich oglądania służy polecenie last
  • lastlog - informacja o ostatnich logowaniach, do jej oglądania służy polecenie lastlog

Wpis do dziennika jest najczęściej pojedynczym wierszem zawierającym datę i czas wystąpienia zdarzenia, a także jego rodzaj i poziom ważności.

Konfigurowanie demona (r)syslog - podstawowe reguły

Za zbieranie informacji o działaniu systemu i umieszczania ich w plikach odpowiada usługa systemowa syslogd (lub nowsza rsyslogd). Plikiem konfiguracyjnym dla syslogd jest /etc/syslog.conf a dla rsyslogd /etc/rsyslog.conf (zachowana jest zgodność wstecz).

(r)syslog umożliwia sortowanie komunikatów ze względu na źródło ich pochodzenia i stopień ważności oraz na kierowanie ich w różne miejsca: do plików, na terminale użytkowników a także na inne komputery.

Plik konfiguracyjny opisuje reguły systemu rejestrowania. Podstawowy format jest następujący:

usługa.poziom <co najmniej jeden znak tabulacji> 	przeznaczenie

Usługa określa z jakiej części systemu pochodzi informacja. Może przyjąć następujące wartości: auth, authpriv, cron, daemon, kern, ftp, local0-7, lpr, mail, mark, news, syslog, user, uucp.

Poziom określa priorytety komunikatów. Wszystkie wiadomości o tym lub wyższym priorytecie trafiają do dziennika. Poziomy ważności są następujące (w kolejności rosnącego znaczenia): debug, info, notice, warning (warn), error (err), crit, alert, emerg (panic).
Znak "=" przed nazwą poziomu wskazuje, że należy zbierać wiadomości o dokładnie takim poziomie, a "!" oznacza "oprócz tego i wyższych poziomów". Symbol "*" oznacza wszystkie usługi i poziomy a "none" - "żaden poziom". W pojedynczej regule może występować wiele usług oddzielonych przecinkami lub par usługa-poziom oddzielonych średnikami.

Przeznaczenie określa gdzie trafiają zebrane komunikaty. Może to być między innymi:

  • plik - należy podać pełną ścieżkę np. /var/log/messages
  • łącze nazwane (przydatne przy debugowaniu) - nazwa łącza jest poprzedzona znakiem |
  • terminal np. tty6
  • maszyna zdalna - nazwa maszyny poprzedzona jest znakiem @, np. @192.168.0.1
  • lista użytkowników np: root,admin (stara składnia) lub :omusrmsg:root,admin (składnia rsyslog); * lub :omusrmsg:* spowoduje wyświetlenie komunikatu wszystkim zalogowanym użytkownikom
  • śmietnik: ~

Nazwa pliku poprzedzona "-" oznacza, że system plików nie powinien być synchronizowany po zapisaniu każdego wpisu do dziennika (włączone buforowanie).

Przykład

mail.info		/var/log/mail.log

Powyższy wpis spowoduje, że komunikaty systemu pocztowego o poziomach info i wyższych będą trafiały do pliku /var/log/mail.log a następujący:

*.emerg;user.none	             *

że wszystkie komunikaty awaryjne oprócz takich, które są generowane przez procesy użytkownika, pojawią się na ekranach wszystkich zalogowanych użytkowników.

Przykładowy plik rsyslog.conf znajdziesz na końcu scenariusza.

Aby zmusić demona (r)syslog działającego nieprzerwanie do ponownego odczytania pliku konfiguracyjnego należy wysłać do niego sygnał HUP. Pid procesu demona jest zapisany w pliku /var/run/rsyslogd.pid, więc właściwe polecenie ma następującą postać:

% kill -HUP $(cat /var/run/(r)syslogd.pid)

Co można zrobić również w następujący sposób:

% /etc/init.d/rsyslog restart

Do sprawdzenia poprawności składniowej pliku konfiguracyjnego służy polecenie:

% rsyslogd -f /etc/rsyslog.conf -N1

Nowe możliwości rsyslog

Nowsza wersja systemu rejestrującego pozwala na korzystanie z tzw. modułów - wtyczek zapewniających różnorodną funkcjonalność. Polecenia dołączenia odpowiednich modułów powinny znaleźć się na początku pliku konfiguracyjnego. Dzięki schematom (templates) można określić format logowanej wiadomości.

Rsyslog umożliwia także filtrowanie wiadomości na podstawie jej zawartości. Udostępnia operacje porównywania takie jak: contains, isequal, startswith, regex. Ogólna postać polecenia jest następująca:

:własność,[!]operacja, "wzorzec"

gdzie najczęściej wykorzystywaną własnością jest :msg (treść komunikatu).

Przykład

:msg,contains,"iptables"                     /var/log/iptables.log
:msg,regex,"fatal .* error"                   /var/log/fatal-error.log

Rsyslog może także zapisywać informacje do baz danych MySQL lub PostgreSQL (po instalacji pakietu rsyslog-mysql lub rsyslog-pgsql). Jako miejsce przeznaczenia można wtedy podać nazwę tabeli.

Kolejną nowością w rsyslog jest możliwość wyboru protokołu TCP lub RELP zamiast UDP. Nazwę maszyny przeznaczenia należy poprzedzić znakiem @@ (TCP) lub :omrelp: (RELP). Wcześniej należy załadować odpowiedni moduł.

Po instalacji rsyslog domyślnie czas jest zapisywany w skróconej formie: np. 2016-10-05 14:17:42 odpowiada za to poniższa linia w pliku konfiguracyjnym (by włączyć dokładne zapisywanie czasu - trzeba zamienić ją na komentarz).

$ActionFileDefaultTemplate RSYSLOG_TraditionalFileFormat

Logger

Polecenie logger jest interfejsem do systemu syslog z poziomu interpretera poleceń (powłoki). Warto je wykorzystać do testowania zmian w pliku konfiguracyjnym. Na przykład aby sprawdzić regułę:

local2.info		/tmp/test.log

możesz wydać polecenie:

% logger -p local2.info "test local2 info"

Logrotate

Samo zbieranie i czytanie dzienników to nie wszystko o co powinien zadbać administrator - na maszynach z setką intensywnie pracujących użytkowników mogą one przyrastać bardzo szybko powodując przepełnienie systemu plików. Należy pamiętać, że samo skasowanie pliku nie rozwiązuje problemu (i-węzeł pliku nie zostanie zwolniony, dopóki plik nie zostanie zamknięty). Aby ułatwić zadania administratorowi system udostępnia polecenie logrotate, które umożliwia rotację plików z dziennikami, ich kompresję, przesyłanie pocztą do użytkowników i usuwanie. Jest zazwyczaj uruchamiany codziennie jako zadanie regularne przez podsystem cron. Jego plik konfiguracyjny to /etc/logrotate.conf

Analiza dzienników

Istnieją również narzędzia wspomagające analizowanie dzienników, tworzące odpowiednie raporty i przesyłające je pod wskazany adres. Przykładami takich narzędzi są swatch i logcheck.

Zobacz też

man rsyslog.conf
man rsyslogd
man logger
man logrotate

http://www.rsyslog.com/doc/rsyslog_conf.html

Ćwiczenia

1. Przejrzyj zawartość katalogu /var/log. Sprawdź czasy ostatniej modyfikacji plików. Czy znajdują się tam pliki skompresowane? Wyświetl ostatnie wpisy wybranych logów (skorzystaj z tail).

2. Wykonaj polecenie sudo su, a następnie sprawdź, w którym pliku pojawiła się informacja o tym (przydatne może okazać się polecenie ls -ltr).

3. Znajdź w plikach konfiguracyjnych logrotate zasady rotowania plików dla kern.log i syslog.

4. Wykonaj polecenia dmesg i last.

5. Przeczytaj /etc/rsyslog.conf i przy pomocy polecenia logger sprawdź kilka reguł. Spróbuj wskazać komunikaty, które trafiają do więcej niż jednego dziennika.

6. Zmodyfikuj plik konfiguracyjny i skorzystaj z polecenia logger do wysłania komunikatu do wszystkich użytkowników, wybranego użytkownika, na wybrany terminal, na inny komputer.

7. Zastosuj filtrowanie wiadomości na podstawie jej zawartości.

ZałącznikWielkość
rsyslog.conf_.txt2.56 KB

Ćwiczenia z rozwiązaniami

Ćwiczenia z rozwiązaniami

Ćwiczenie 1.

* Sprawdź czy istnieje użytkownik "testowy", a jeżeli nie to załóż konto o takim loginie.

$ useradd -m testowy

* Stwórz katalog "bsk1" z prawami 0755 i obejrzyj standardowe uprawnienia oraz listę rozszerzonych uprawnień do tego katalogu.

$ mkdir bsk1 -m 0755
$ ls -ld bsk1
drwxr-xr-x 2 root root 6 Sep 17 08:04 bsk1
$ getfacl bsk1
# file: bsk1
# owner: root
# group: root
user::rwx
group::r-x
other::r-x

* Dodaj (rozszerzone) uprawnienia do odczytu, zapisu i przeszukiwania do powyższego katalogu użytkownikowi "testowy". Ponownie sprawdź uprawnienia.

$ setfacl -m u:testowy:rwx bsk1
$ ls -ld bsk1
drwxrwxr-x+ 2 root root 6 Sep 17 08:04 bsk1
$ getfacl bsk1
# file: bsk1
# owner: root
# group: root
user::rwx
user:testowy:rwx
group::r-x
mask::rwx
other::r-x

* Zaloguj się jako "testowy" i sprawdź, czy możesz zapisać jakiś plik do katalogu "bsk1" stworzonego w poprzednim punkcie.

testowy może utworzyć plik

* Zabierz grupie właściciela prawo do pisania dla katalogu "bsk1".

$ chmod g-w bsk1
$ ls -ld bsk1
drwxr-xr-x+ 2 root root 17 Sep 17 08:11 bsk1
$ getfacl bsk1
# file: bsk1
# owner: root
# group: root
user::rwx
user:testowy:rwx		#effective:r-x
group::r-x
mask::r-x
other::r-x

* Jako "testowy" sprawdź czy możesz zapisać jakiś plik do katalogu "bsk1" stworzonego w poprzednim punkcie. Wyjaśnij powody zaistniałej sytuacji.

testowy nie może założyć pliku, bo nie ma efektywnych uprawnień do pisania w katalogu "bsk1"

* Po zakończeniu ćwiczenia usuń katalog "bsk1" wraz z zawartością.

$ rm -rf bsk1

Ćwiczenie 2.

* Stwórz katalog "bsk2" z prawami 0777 i obejrzyj standardowe uprawnienia oraz listę rozszerzonych uprawnień do tego katalogu.

$ mkdir bsk2 -m 0777
$ ls -ld bsk2
drwxrwxrwx 2 root root 6 Sep 17 08:28 bsk2
$ getfacl bsk2
# file: bsk2
# owner: root
# group: root
user::rwx
group::rwx
other::rwx

* Dodaj uprawnienia do odczytu i przeszukiwania do powyższego katalogu użytkownikowi "testowy".

$ setfacl -m u:testowy:rx bsk2
$ ls -ld bsk2
drwxrwxrwx+ 2 root root 6 Sep 17 08:28 bsk2
$ getfacl bsk2
# file: bsk2
# owner: root
# group: root
user::rwx
user:testowy:r-x
group::rwx
mask::rwx
other::rwx

* Zaloguj się jako "testowy" i sprawdź czy możesz zapisać jakiś plik do katalogu "bsk2" stworzonego w poprzednim punkcie. Wyjaśnij powody zaistniałej sytuacji.

testowy nie może założyć pliku, bo nie ma efektywnych uprawnień do pisania w katalogu "bsk2", uprawnienia efektywne to koniunkcja
uprawnień określnonych dla użytkownika testowy i maski, a więc r-x.

* Po zakończeniu ćwiczenia usuń katalog "bsk2" wraz z zawartością.

$ rm -rf bsk2

Ćwiczenie 3.

* Sprawdź, czy istnieje grupa "testowa", a jeżeli nie to załóż grupę o takiej nazwie.

* Stwórz katalog "bsk3" z prawami 0750. Jakie uprawnienia będą miały pliki założone w tym katalogu?

$ mkdir bsk3 -m 0750
$ umask
0077

* Stwórz plik "plik3a" w katalogu "bsk3".

$ touch bsk3/plik3a
$ ls -l bsk3/plik3a
-rw------- 1 root root 0 Sep 17 08:51 plik3a

* Dodaj domyślne uprawnienia do katalogu "bsk3": do odczytu, zapisu i wykonywania dla grupy "testowa" oraz do odczytu i wykonywania dla pozostałych.

setfacl -d -m g:testowa:rwx,o:rx bsk3
$ ls -ld bsk3
drwxr-x---+ 2 root root 29 Sep 17 08:53 bsk3
$ getfacl bsk3
# file: bsk3
# owner: root
# group: root
user::rwx
group::r-x
other::---
default:user::rwx
default:group::r-x
default:group:testowa:rwx
default:mask::rwx
default:other::r-x

* Stwórz plik "plik3b" oraz katalog "kat3" w katalogu "bsk3".
* Porównaj uprawnienia obiektów z katalogu "bsk3".

$ touch bsk3/plik3b
$ ls -l bsk3
total 0
-rw-------  1 root root 0 Sep 17 08:53 plik3a
-rw-rw-r--+ 1 root root 0 Sep 17 09:00 plik3b
$ getfacl bsk3/plik3b
# file: bsk3/plik3b
# owner: root
# group: root
user::rw-
group::r-x			#effective:r--
group:testowa:rwx		#effective:rw-
mask::rw-
other::r--

* Po zakończeniu ćwiczenia usuń katalog "bsk3" wraz z zawartością.

$ rm -rf  bsk3

Zaliczenie 2009

Część 1

Należy na wybranej maszynie (A) zmienić konfigurację usługi rlogin w taki sposób, aby:
- dostęp zdalny był dozwolony tylko z maszyn w sieci lokalnej (maszyny solab01 - solab15),
- wymagał od wszystkich podania hasła,
- zapisywał w dzienniku informację, z jakiej maszyny nastąpiło zdalne logowanie i zawierającą słowo RLOGIN.

Część 2

Następnie należy zmienić ustawienia w ten sposób, aby:
- zdalny dostęp do konta X bez podawania hasła mieli użytkownicy X i Y z komputera B,
- właściciel i użytkownik Y mieli wszystkie prawa, a pozostali żadnych praw do katalogu domowego użytkownika X,
- domyślne uprawnienia do katalogu domowego użytkownika X były takie, aby mógł on modyfikować i usuwać obiekty stworzone przez Y w tym katalogu.

Zaliczenie 2010

Część 1

Napisz skrypt, który skonfiguruje rozszerzone prawa dostępu do katalogu domowego A i obiektów, które będą tworzone w katalogu
domowym A, ale nie w jego podkatalogach (chodzi o nowo utworzone obiekty, nie zmieniamy zastanych uprawnień) w taki sposób, aby:
- użytkownicy A i B mieli wszystkie możliwe prawa,
- grupa właściciela i grupa B mogły je przeczytać, ale nie modyfikować
- pozostali nie mieli żadnych praw.

Część 2

Skonfiguruj wybraną usługę (inną niż tftp) w ten sposób, aby dostęp do niej był możliwy ze wyłącznie z komputerów z laboratorium 5490 oprócz jednego, dowolnie wybranego (np. oprócz solab10). W pliku /var/log/connections.log powinny znaleźć się wpisy o połączeniach zawierające nazwę usługi i informacje o kliencie: adres, port i login.

Zaliczenie 2011

Część 1

Jako root załóż katalog /home/public i skonfiguruj go w następujący sposób:

1. Użytkownik admin ma wszelkie uprawnienia do katalogu /home/public i jego zawartości.

2. Grupa G1 ma prawo do odczytu plików, które powstaną w katalogu /home/public.

3. Grupa G2 ma prawo do odczytu, wykonywania i modyfikacji plików, które powstaną w katalogu /home/public, nie ma natomiast prawa do tworzenia nowych plików w tym katalogu.

4. Pozostali nie mają żadnych praw do katalogu /home/public.

Część 2

Zainstaluj usługi telnet i rlogin na swoim serwerze i skonfiguruj je w następujący sposób:

1. Użytkownicy z maszyny solab06 mogą korzystać z usługi telnet. Przy próbie dostępu do pliku /var/log/connections.log dopisywany jest komunikat "TELNET from nazwa-hosta, ip adres-ip, port port".

2. Użytkownicy z maszyny solab06 nie mogą korzystać z usługi rlogin.

3. Użytkownicy z pozostałych maszyn, których nazwy zaczynają się na solab nie mogą korzystać z żadnej z wymienionych usług, a przy próbie dostępu otrzymują komunikat "Use ssh instead of nazwa-usługi from adres-ip".

4. Użytkownicy z wszystkich pozostałych maszyn nie mają dostępu do żadnej z wymienionych usług. Przy próbie niedozwolonego dostępu (także z solab06) do pliku /var/log/connections.log dopisywany jest komunikat "nazwa-usługi attempt from nazwa-hosta, ip adres-ip, port port".

Zaliczenie 2012

Część 1

Jako root załóż katalog /home/public i skonfiguruj go w następujący sposób:

1. Użytkownik nowy będzie mógł odczytywać pliki, które powstaną w katalogu /home/public.

2. Użytkownik guest ma prawo do odczytu i modyfikacji plików, które powstaną w katalogu /home/public, nie ma natomiast prawa do tworzenia nowych plików w tym katalogu.

3. Pozostali nie mają żadnych praw do katalogu /home/public.

Część 2

Zainstaluj usługi telnet i finger na swoim serwerze i skonfiguruj je w następujący sposób:

1. Z usługi telnet można korzystać tylko z maszyny solab15.

2. Z usługi finger można korzystać z dowolnej maszyny oprócz solab15.

3. Udane i nieudane próby skorzystania z usługi telnet są odnotowane w odpowiednich logach i zawierają frazę "BSK TELNET" oraz nazwę i adres klienta.

4. W przypadku próby skorzystania z usługi finger wykonaj i zapisz do logów wynik wykonania polecenia safe_finger do łączącego się klienta.

Zaliczenie 2013

Część 1

Jako root załóż katalog /home/public i skonfiguruj go w następujący sposób:

1. użytkownik admin ma wszelkie uprawnienia do katalogu /home/public i jego zawartości,

2. grupa students ma prawo do odczytu plików, które powstaną w katalogu /home/public,

3. użytkownik guest ma prawo do odczytu, wykonywania i modyfikacji plików, które powstaną w katalogu /home/public, nie ma natomiast prawa do tworzenia nowych plików w tym katalogu,

4. pozostali nie mają żadnych praw do katalogu /home/public i jego zawartości.

Część 2

Skonfiguruj rsyslog w taki sposób, aby:

1. wszystkie zapisy z poziomu debug trafiały do pliku /var/log/debug.log i tylko tam,

2. komunikaty z kategorii daemon, kern, lpr, mail i user znajdowały się w osobnych plikach,

3. komunikaty związane z uwierzytelnianiem użytkowników trafiały do pliku /var/log/auth.log,

4. w głównym dzienniku /var/log/syslog były wszystkie informacje oprócz tych związanych z uwierzytelnianiem, drukowaniem i podsystemem cron,

5. komunikatu z poziomu emerg pochodzące od jądra, usług lub od local2 (na potrzeby testowania) trafiały do wszystkich zalogowanych użytkowników,

6. korzystając z xconsole można było śledzić informacje przekazywane przez usługi i związane z uwierzytelnianiem,

7. do użytkownika admin trafiały komunikaty usług z poziomu co najmniej error oraz związane z drukowaniem i pocztą z poziomu co najmniej warning.

Zaliczenie 2014

Część 1

Jako root załóż katalog /home/public i skonfiguruj go w następujący sposób:

1. grupa staff ma prawo do odczytu, wykonywania i modyfikacji plików, które powstaną w katalogu /home/public, nie ma natomiast prawa do tworzenia nowych plików w tym katalogu ani do usuwania już istniejących,

2. użytkownik admin należący do grupy staff ma wszelkie uprawnienia do katalogu /home/public i jego zawartości,

3. wszyscy pozostali użytkownicy mają prawo do odczytu plików, które powstaną w katalogu /home/public.

Przetestuj poprawność swojej konfiguracji.

Część 2

Zmień konfigurację rsyslog w taki sposób, aby:

1. wszystkie zapisy z poziomu debug trafiały do pliku /var/log/debug.log i nie zaśmiecały żadnych innych plików,

2. komunikaty pochodzące od usług: o priorytecie nie większym niż warn znajdowały się w pliku /var/log/daemon-info, a o priorytecie co najmniej crit można było śledzić za pomocą xconsole,

3. wszystkie komunikaty poziomu co najmniej crit poza komunikatami związanymi z pocztą trafiały do pliku /var/log/critical,

4. komunikaty z poziomu emerg pochodzące od jądra lub od local2 (na potrzeby testowania) trafiały do wszystkich zalogowanych użytkowników,

5. korzystając z xconsole można było śledzić błędy (co najmniej poziom err) związane z uwierzytelnianiem.

Użyj polecenia logger do sprawdzenia poprawności konfiguracji.

Zaliczenie 2015

Część 1

Jako root załóż katalog /home/public i skonfiguruj prawa dostępu w następujący sposób:

1. grupa Staff ma wszelkie uprawnienia do katalogu /home/public i jego zawartości,

2. grupa Students ma prawo do odczytu i wykonywania plików, które powstaną w katalogu /home/public,

3. użytkownik Editor ma prawo do odczytu i modyfikacji plików, które powstaną w katalogu /home/public, nie ma natomiast prawa do tworzenia nowych plików w tym katalogu ani do usuwania już istniejących,

4. wszyscy pozostali użytkownicy mogą sprawdzić jaka jest zawartość katalogu /home/public nie mogą natomiast odczytywać, wykonywać ani modyfikować żadnych znajdujących się tam plików.

Przetestuj poprawność swojej konfiguracji.

Część 2

Zmień konfigurację rsyslog w taki sposób, aby:

1. wszystkie zapisy z poziomu debug trafiały do pliku /var/log/debug.log i nie zaśmiecały żadnych innych plików,

2. korzystając z xconsole można było śledzić informacje (co najmniej poziom notice) związane z uwierzytelnianiem,

3. wszystkie komunikaty o błędach poziomu co najmniej error i co najwyżej alert, dotyczące poczty i drukowania trafiały do użytkownika root,

4. komunikaty z poziomu emerg poza komunikatami związanymi z pocztą trafiały do wszystkich zalogowanych użytkowników.

Użyj polecenia logger do sprawdzenia poprawności konfiguracji.

Zaliczenie 2016

Część 1

Wyobraź sobie, że jesteś nauczycielem informatyki w liceum i chcesz na szkolnym serwerze założyć i skonfigurować strukturę katalogów dla klas o profilu mat-fiz-inf w następujący sposób:

1. Identyfikatorem użytkownika jest numer jego legitymacji. W klasie 1e są to numery od 424201 do 424215, w klasie 2e - numery od 424401 do 424415, a w klasie 3e - numery od 424601 do 424615.

2. Katalogi domowe uczniów znajdują się w /home.

3. W każdym katalogu domowym ucznia znajduje się podkatalog public.

4. Każdy uczeń ma prawo do odczytu i wykonywania plików, które powstaną w katalogu /home/424xxx/public należącym do ucznia z tej samej klasy.

5. Grupa staff ma prawo do odczytu, wykonywania i modyfikacji plików/katalogów, które powstaną w katalogach /home/424xxx/public, nie ma natomiast prawa do tworzenia nowych plików w tym katalogu ani do usuwania już istniejących.

6. Użytkownik master ma wszystkie uprawnienia do plików i katalogów, które powstaną w katalogach /home/424xxx/public.

7. Do pozostałych katalogów i plików, które powstaną w katalogu domowym ucznia ma wyłączne (wszystkie) prawa jego właściciel.

8. Użytkownicy, którzy nie zostali wymienieni wyżej nie mają żadnych praw do katalogów domowych uczniów.

Napisz skrypt, który założy konta Twoim uczniom i odpowiednio skonfiguruje strukturę katalogów. Stwórz potrzebne grupy użytkowników. Przetestuj poprawność swojej konfiguracji.

Przydatne polecenia (oprócz setfacl):

useradd - zakłada użytkownika, opcja -m powoduje założenie katalogu domowego dla nowego użytkownika
groupadd - zakłada grupę
adduser - dodaje użytkownika do grupy
chown/chgrp - zmienia właściciela/grupę pliku lub katalogu

Część 2

Zmień konfigurację rsyslog w taki sposób, aby:

1. wszystkie zapisy z poziomu debug trafiały do pliku /var/log/debug.log i nie pojawiały się w żadnych innych plikach katalogu /var/log,

2. wszystkie komunikaty o poziomie wyższym niż debug dotyczące uwierzytelniania użytkowników były zapisywane do pliku /var/log/useradm.log,

3. wszystkie komunikaty zawierające wzorzec "424" trafiały do pliku /var/log/students.log,

4. korzystając z xconsole można było śledzić informacje związane z drukowaniem z poziomów od notice do alert,

5. komunikaty najwyższego poziomu pochodzące od jądra lub local2 zostały wypisane na ekranach wszystkich zalogowanych użytkowników,

6. konfiguracja elementów nie wymienionych wyżej pozostała domyślna, czyli taka jaka jest w oryginalnym pliku konfiguracyjnym rsyslog

Użyj polecenia logger do sprawdzenia poprawności konfiguracji.
Sprawdź zawartość dzienników po uruchomieniu skryptu z części 1.

Laboratorium 3 i 4: pam, sudo

Plugawe Autoryzacji Moduły: modularne systemy autoryzacji w Linuksie

Cel: umożliwienie elastycznej kontroli dostępu do systemu i programów przez wprowadzenie możliwości definiowania własnych modułów dostępu.

Rozwiązanie: ładowalne moduły autoryzacji (Pluggable Authorization Modules, PAM), popularnie zwane wtyczkami, zawierające specjalizowane metody identyfikacji (np. RIPEMD-160, SHA, linie papilarne). Oprócz autoryzacji mają dodatkowe możliwości, takie jak nakładanie dodatkowych ograniczeń (np. na liczbę jednoczesnych loginów).

Dla danej aplikacji administrator ustala (plikiem konfiguracyjnym), które z nich mają być użyte.


3 poziomy:

1. Programista aplikacji:

umieszcza w programie (np. /bin/login) odpowiednie wywołania funkcji dla ładowalnych modułów autoryzacji (no i linkuje program z odpowiednią biblioteką).

2. Programista modułów:

pisze ładowalne moduły autoryzacji zawierające specjalizowane metody identyfikacji (np. RIPEMD-160, SHA, linie papilarne), które będą używane w aplikacjach.

3. Administrator:

instaluje i modyfikuje pliki konfiguracyjne dla aplikacji i modułów autoryzacji (i zapewne także instaluje moduły w systemie).

Na co dzień najbardziej istotny jest poziom 3.


Struktura systemu PAM dzieli się na 4 w miarę niezależne grupy zarządzania (zwane też typami):

- auth: zarządzanie autoryzacją i identyfikacją,

- account: zarządzanie kontami. Określanie, czy użytkownik ma prawo dostępu do danej usługi itp.

- session: zarządzanie sesjami (np. limity),

- password: zarządzanie aktualizacją żetonów identyfikujących (np. haseł).

Niektóre programy, np. login, potrzebują usług z wszystkich czterech grup. Inne, takie jak passwd, mogą korzystać tylko z wybranych grup.


Każda aplikacja chcąca używać PAM ma plik konfiguracyjny zawierający listę modułów dla procesu uwierzytelniania. Nazwa pliku nie musi być zgodna z nazwą aplikacji, często na początek używa się ,,cudzych'' sprawdzonych plików.

Pliki te znajdują się w katalogu /etc/pam.d (w starych wersjach mógł być jeden wspólny plik /etc/pam.conf, obecnie jest on używany tylko gdy brak katalogu /etc/pam.d), na przykład dla /bin/login login plikiem tym będzie /etc/pam.d/login.

Plik konfiguracyjny o nazwie other zawiera wartości domyślne (zwykle zabrania wszystkiego). Są w nim tylko odwołania do modułu pam_deny, ewentualnie poprzedzone przez odwołaniami do pam_warn. Tego pliku używa się (również jako początkowego szablonu) dla services bez własnych plików konfiguracyjnych (oczywiście gdy używają PAM).

Moduł pam_deny po prostu odmawia dostępu (zawsze zwraca niepowodzenie).
Moduł pam_warn rejestruje w syslogu informacje o wykonywanej operacji.

Inny popularny plik używany powszechnie to login.

Wpisy mają postać:

<grupa>  <kategoria>  <moduł> [<argumenty>]

np.

auth     required     pam_securetty.so
auth     required     pam_unix.so

gdzie <kategoria> to jedna z wartości:

- requisite niepowodzenie natychmiast wraca do aplikacji z błędem,
- required każdy taki moduł musi zwrócić sukces,
- sufficient sukces takiego modułu i wszystkich jego poprzedników, powoduje zwrócenie sukcesu do aplikacji (niepowodzenie jest ignorowane),
- optional ,,ozdobnik'' bez wpływu na sukces lub niepowodzenie.

albo ,,pseudokategoria'':

- include,
- substack.

Uwaga: dawniej zamiast pseudokategorii był moduł pam_stack.so --- powodował
dołączenie list z innego podanego pliku (zwykle system-auth). Można natknąć
się na takie przykłady w Internecie.

Ostatnio w PAM wprowadzono kategorie złożone, zapisywane w nawiasach
kwadratowych. Pozwalają uzależnić wybór akcji od konkretnej wartości
zwróconej przez moduł (a nie tylko sukces/porażka). Nie będziemy ich
używać, ale mogą wystąpić w plikach, które będziecie podglądali.

Poszczególne moduły ładowane są kolejno, wiele z nich ma pliki konfiguracyjne zawarte w katalogu /etc/security.


Modułów PAM jest wiele, są one typu open-source, więc można je samodzielnie modyfikować. Można też pisać własne. Technicznie moduł to biblioteka ładowalna dynamicznie przez nazwę (wywołaniem dlopen()).

Trzyma się je standardowo w jakimś katalogu security, np.

/lib/security
/lib64/security
/usr/lib/security
/usr/lib64/security

Zwykle nazwa modułu to pam_cośtam.so, najczęściej działa

man pam_cośtam

Przykłady:

Moduł pam_access zarządza klasycznym logowaniem do systemu lub aplikacji. W celu uaktywnienia modułu pam_access dla aplikacji login należy do jej pliku konfiguracyjnego dodać na końcu grupy account wiersz:

account  required  pam_access.so

Moduł pam_access ma plik sterujący /etc/security/access.conf. Każdy wiersz w nim ma postać

<uprawnienie> : <użytkownicy> : <miejsca>

Uprawnienie to jeden ze znaków + lub -. Nazwy użytkowników można oddzielać spacjami. Miejsce to nazwa komputera, LOCAL oznacza dostęp lokalny.

Do nakładania limitów służy moduł pam_limits:

session  required  pam_limits.so

z plikiem konfiguracyjnym limits.conf. Składnia wierszy:

<dziedzina>  <typ>  <ograniczenie>  <wartość>

gdzie <dziedzina> określa użytkowników lub grupy, <typ> to hard lub soft, zaś <ograniczenie> to np. fsize lub nproc. Aby pozwolić użytkownikowi guest tylko na jednokrotne logowanie, należy tam wpisać

guest  hard  maxlogins  1

Moduł pam_securetty ogranicza do konsoli możliwość logowania się na konto root.

Nie ma ,,kompletnej'' listy modułów. W dokumentacji administratora
wymienione są te, które w danym momencie przychodzą z pakietem.
Ta lista się zmienia :-(żółw się rusza).

Poniżej częściowy wykaz:

pam_access: zobacz wyżej.

pam_cracklib: sprawdza jakość hasła ze słownikiem.

pam_debug: tylko do testowania.

pam_deny: zobacz wyżej.

pam_echo: wypisuje zawartośc pliku.

pam_env: ustawia zmienne środowiska.

pam_exec: wywołuje zewnętrzne polecenie.

pam_lastlog: odnotowuje czas ostatniego logowania w pliku /var/log/lastlog.

pam_ldap: autoryzacja w oparciu o LDAP server (niestandardowy).

pam_limits: nakłada ograniczenia na zasoby, plik /etc/security/limits.conf.

pam_listfile: alternatywna wersja pam_access.

pam_mail: sprawdza, czy użytkownik ma nową pocztę.

pam_motd: wypisuje "message of the day", zwykle z /etc/motd.

pam_nologin: jeśli istnieje plik /etc/nologin lub /var/run/nologin, to zwraca niepowodzenie, przy okazji wypisując zawartość tego pliku. Dla root'a zawsze OK.

pam_permit: zawsze zwraca sukces.

pam_pwhistory: sprawdza nowe hasło z ostatnio używanymi.

pam_rootok: tylko root, zwykle umieszcany w /etc/pam.d/su jako "sufficient" test, żeby root mógł stawać się zwykłym użytkownikiem bez podawania hasła.

pam_securetty: sprawdza, czy ten użytkownik ma prawo się logować z tego urządzenia. Zagląda do pliku /etc/securetty file --- jest to wyjątek, bo większość plików pomocniczych jest w /etc/security.

pam_shells: wpuszcza tylko, gdy shell użytkownika jest legalny (tz. wymieniony w pliku /etc/shells).

pam_succeed_if: pozwala sprawdzać różne warunki.

pam_tally: prowadzi licznik prób dostępu, odmawia gdy było za dużo.

pam_time: ograniczenie dostępu według reguł z pliku /etc/security/time.conf.

pam_unix: klasyczna autoryzacja UNIXowa (/etc/passwd, /etc/shadow).

pam_warn: zobacz wyżej.

pam_wheel: uprawnienia roota tylko dla członków grupy wheel.

Przykład pliku konfiguracyjnego /etc/pam.d/su dla programu su

auth		sufficient	pam_rootok.so
# Uncomment the following line to implicitly trust users in the "wheel" group.
#auth		sufficient	pam_wheel.so trust use_uid
# Uncomment the following line to require a user to be in the "wheel" group.
#auth		required	pam_wheel.so use_uid
auth		substack	system-auth
auth		include		postlogin
account		sufficient	pam_succeed_if.so uid = 0 use_uid quiet
account		include		system-auth
password	include		system-auth
session		include		system-auth
session		include		postlogin
session		optional	pam_xauth.so

PAM można używać również we własnych aplikacjach. Popatrzmy na przykład

#include <security/pam_appl.h>
#include <security/pam_misc.h>
#include <stdio.h>
 
static struct pam_conv login_conv = {
  misc_conv,               /* przykładowa funkcja konwersacji z libpam_misc */
  NULL                        /* ewentualne dane aplikacji (,,domknięcie'') */
};
 
void main () {
  pam_handle_t* pamh = NULL;
  int retval;
  char *username = NULL;
 
  retval = pam_start("login", username, &login_conv, &pamh);
  if (pamh == NULL || retval != PAM_SUCCESS) {
    fprintf(stderr, "Error when starting: %d\n", retval);
    exit(1);
  }
 
  retval = pam_authenticate(pamh, 0);  /* próba autoryzacji */
  if (retval != PAM_SUCCESS) {
    fprintf(stderr, "Chyba się nie udało!\n");
    exit(2);
  }
  else
    fprintf(stderr, "Świetnie Ci poszło.\n");
 
  printf("OK\n");  /* rzekomy kod aplikacji */
 
  pam_end(pamh, PAM_SUCCESS);
  exit(0);
}

Po wywołaniu pam_start zmienna pam będzie zawierać dowiązanie do obiektu PAM, który będzie argumentem wszystkich kolejnych wywołań funkcji PAM.

Zmienna pam_conv to struktura zawierająca informacje o funkcji do konwersacji z użytkownikiem -- tu użyliśmy najprostszej bibliotecznej funkcji
misc_conv, można jednak użyć własnej.

Pierwszy argument funkcji pam_start to nazwa aplikacji, potrzebna do
odnalezienia pliku konfiguracyjnego. Żeby nie trzeba było go pisać i instalować (wymaga uprawnień roota) można użyć nazwy innej już skonfigurowanej aplikacji (tutaj login) -- będziemy mieć takie same reguły. Lepiej jednak mieć własną nazwę (np. "moje"), wtedy w katalogu /etc/pam.d powinien istnieć plik o tej nazwie (np. kopia pliku "login"). Pozwoli to używać nazwy tej aplikacji w plikach konfiguracyjnych w /etc/security.

Funkcja pam_authenticate uruchamia ,,motor'' sprawdzania PAM -- usługę auth. Dla pozostałych usług/grup istnieją analogiczne funkcje, szczegóły w podręczniku. Funkcja pam_end po prostu kończy sesję.

Przy kompilacji i linkowaniu należy pamiętać o bibliotekach libpam i
libpam_misc, np.

gcc -o tescik tescik.c -lpam -lpam_misc

Podstawowa biblioteka libpam zawsze jest zainstalowana (w /lib lub /usr/lib), nawet nie warto sprawdzać. Trzeba zapewne doładować ,,development''. Na RedHatopodobnych systemach to pakiet pam-devel, w Debianie (czyli w laboratorium) to libpam0g-dev. Można też załadować libpam-doc jeśli nie ma. W naszej pracowni

apt-get install libpam0g-dev

Trzy podstawowe procedury autentykacji w PAM to:

1. pam_start(): funkcja PAM która powinna być wywołana na początku. Inicjalizuje bibliotekę PAM, czyta plik konfiguracyjny i ładuje potrzebne moduły autentykacji w kolejności podanej w pliku konfiguracyjnym. Zwraca referencję do biblioteki PAM, której należy używać w następnych wywołaniach.

2. pam_end(): ostatnia funkcja PAM, którą powinna wołać aplikacja. Po jej zakończeniu jesteśmy odłączeni od PAM, a cała pamięć PAM zwolniona.

3. pam_authenticate(): interfejs do mechanizmu autoryzacji załadowanych modułów. Wołana przez aplikację najczęśćiej na początku, żeby zidentyfikować użytkownika.

Inne pożyteczne procedury PAM to:

- pam_acct_mgmt(): sprawdza czy konto bieżącego użytkownika jest aktywne.

- pam_open_session(): rozpoczyna sesję.

- pam_close_session(): zamyka bieżącą sesję.

- pam_setcred(): zarządza tokenami uwierzytelniającymi.

- pam_chauthtok(): zmienia żeton identyfikacji (zapewne hasło).

- pam_set_item(): modyfikuje wpis w strukturze stanu PAM.

- pam_get_item(): pobiera podany element stanu PAM.

- pam_strerror(): zwraca komunikat dla błędu.

Nagłówki tych procedur są w security/pam_appl.h.

Funkcja konwersacji obsługuje współpracę modułu z aplikacją, dotarczając
modułowi metody odpytywania uż←tkownika o nazwę, hasło itp.
Jej sygnatura to:

int conv_func (int, const struct pam_message**,
               struct pam_response**, void*);

Zwykle używa się bibliotecznej funkcji misc_conv.


Materiały:

Główne strona projektu to http://www.linux-pam.org/. Zawiera dokumentację i link do repozytorium kodu, m.in. A.G. Morgan, T. Kukuk ,,The Linux-PAM System Administrators' Guide''

Andrew G. Morgan ,,Pluggable Authentication Modules for Linux'' Linux Journal #44 (12/1997), http://www.linuxjournal.com/article/2120. Artykuł twórcy implementacji dla Linuksa, zawiera m.in. przykład programu używającego PAM.

Stara strona dystrybucyjna wszystkich materiałów dla Linuksa (http://www.kernel.org/pub/linux/libs/pam/) ma obecnie znaczenie historyczne. Ogólnie na sieci jest nieco materiałów przestarzałych, np. z roku 2001. Zostaliście ostrzeżeni!

Można też zajrzeć do http://wazniak.mimuw.edu.pl

A poza tym u nas na stronie SO:
tekst Pani Barbary Domagały

Rozszerzanie i zawężanie uprawnień zwykłych użytkowników w Linuksie

Cele:
- nakładanie ograniczeń na zasoby wykorzystywane przez użytkownika,
- rozszerzanie uprawnień użytkowników, aby mogli wykonywać uprzywilejowane akcje bez znajomości hasła administratora.


1. Nakładanie ograniczeń

Ograniczenia na wykorzystanie zasobów przez użytkowników ustawia administrator. Najlepiej, jeśli robimy to używając PAM (daje on możliwość ustawienia większego repertuaru ograniczeń).

Ustawianiem ograniczeń zajmuje się moduł pam_limits.so --- zwykle jest on wstępnie skonfigurowany i wystarczy do pliku /etc/security/limits.conf wpisać odpowiednie ograniczenia. Wiersze w tym pliku mają postać

<zakres>  <typ>  <zasób>  <wartość>

Zakres podaje, kogo dotyczy ograniczenie, może to być:

- nazwa użytkownika,
- nazwa grupy poprzedzona znakiem @,
- skrót notacyjny * oznaczający wszystkich (poza rootem).

Typ określa, czy ograniczenie jest łagodne (soft), czy surowe (hard). Użytkownicy mogą poleceniem ulimit podwyższać ograniczenia łagodne.

Zasób podaje nazwę ograniczenia, np. fsize to rozmiar pliku, nofiles to liczba otwartych plików, maxlogins to liczba jednoczesnych zalogowań, a nproc to liczba procesów.

Przykład: aby ograniczyć liczbę procesów użytkownika guest, w pliku konfiguracyjnym umieszczamy

guest  soft  nproc  40
guest  hard  nproc  80

Do oglądania i modyfikowania ograniczeń przez użytkowników służy polecenie wewnętrzne shella ulimit, dlatego nie należy czytać

man ulimit

(bo on bywa czasem dziwaczny), lecz poszukać w tym, co daje

man bash

(albo nasz inny ulubiony shell). Na pewno warto użyć

ulimit -a

żeby zobaczyć wszystkie swoje ograniczenia i opcje przestawiające je.


2. Chwilowe rozszerzanie uprawnień użytkowników

Pewne operacje wymagają uprawnień posiadanych tylko przez niektórych użytkowników (np. tylko przez administratora). Jeśli chcemy pozwolić innym na ich wykonywanie (np. sterowanie podsystemem drukowania), to mamy dwie możliwości:

a) Rozdać im hasło roota, aby mogli się nań zalogować (na innego użytkownika można się chwilowo zalogować pisząc

su root

lub

su - root

Ta możliwość wydaje się jednak (przynajmniej większości administratorów) mało atrakcyjna. Można użyć modułu pam_wheel w pliku su i ograniczyć użycie polecenia su tylko do grupy wheel.

b) Na szczęście istnieje polecenie sudo. Nie wymaga ono znajomości hasła roota, lecz jedynie własnego, użytkownik musi jednak być sudoersem.

Informacje o sudoersach znajdują się w pliku konfiguracyjnym /etc/sudoers. Nie powinno się go edytować bezpośrednio, lecz użyć polecenia visudo.

Na początku pliku można umieścić aliasy, zawsze jest dostępny alias ALL. Wiersze w zasadniczej części pliku mają postać

<użytkownik>  <komputer>=(<efektywny-użytkownik>)  <programy>

na przykład

dobo  ALL=(ALL)  ALL

powoduje, że użytkownik dobo ma na wszystkich objętych tym plikiem komputerach wszelkie prawa (ale nie zna hasła roota). Aby ograniczyć to do lokalnego komputera i uprawnień root można napisać

dobo  localhost=  ALL

Można ograniczyć działanie sudo tylko do niektórych poleceń, sudoer może poznać swoje możliwości przez

sudo -l

3. Mechanizm SUID i SGID

Niektóre aplikacje (np. passwd) wymagają uprzywilejowanego dostępu do chronionych zasobów, takich jak pliki. Oczywiście nie ma sensu czynić wszystkich sudoersami. Dlatego plik wykonywalny (czyli program) może mieć ustawiony specjalny bit powodujący, że wykonuje się on z prawami
swojego właściciela lub grupy, a nie tego, kto go uruchomił.

Pliki takie nazywa się SUID (od Set UID) bądź SGID (Set GID). Generalnie mechanizm ten jest niebezpieczny, bo nie jest dostępna zbiorcza informacja o takich programach w naszym systemie (ale polecenie find ,,poleca się łaskawym klientom'').

Ustawianie takiego bitu w programach mających możliwość wykonania dowolnego innego programu (shelle, programy w C wywołujące system(...)) świadczy o dużej wrodzonej życzliwości właściciela programu --- należy go trzymać z dala od administrowania systemem.


Materiały:

man sudo
man sudoers

http://wazniak.mimuw.edu.pl/index.php?title=Bezpiecze%C5%84stwo_system%C...

Zadania ćwiczebne na tempo i dykcję

1. Załóż użytkownika burak.

2. Zabroń mu logowania się kiedyś tam.

3. Pozwól użytkownikowi guest na zdalne logowanie się tylko z sąsiedniego komputera.

4. Ustaw temu użytkownikowi maksymalny rozmiar pliku na <n> kilobajtów.

Zaliczenie 2009

1. Używając PAM, ogranicz użytkownikowi luzer możliwość logowania (zdalnego i lokalnego) do godzin 14:30-14:45 (lub inny dogodny do sprawdzania termin).

2. Zabroń mu wielokrotnego logowania do systemu oraz ogranicz mu wielkość tworzonych plików do <n>KB (w pracowni 5 listopada <n> to około 280, zależy od tego, co robią skrypty startowe).

3. Ogranicz użytkownikowi luzer maksymalny czas wykorzystania procesora do 2 minut.

4. Użyj SUDO, aby użytkownik guest mógł dokonywać zamknięcia systemu

/sbin/shutdown now

(albo używać innej ulubionej ,,cudzej'' aplikacji).

Zaliczenie 2010

1. Używając PAM, ogranicz użytkownikowi luzer możliwość logowania zdalnego do godzin 14:30-14:45 (lub inny dogodny do sprawdzania termin).

2. Zabroń mu wielokrotnego logowania do systemu oraz ogranicz mu wielkość tworzonych plików do <n>KB (w pracowni <n> to około 280, zależy od tego, co robią skrypty startowe).

3. Ogranicz użytkownikowi guest maksymalny czas wykorzystania procesora do 1 minuty.

4. Użyj SUDO, aby użytkownik luzer mógł dokonywać zamknięcia systemu

/sbin/shutdown now

(albo używać innej ulubionej ,,cudzej'' aplikacji).

Zaliczenie 2011

Zadanie zaliczeniowe - moduły 5 i 6

  1. Używając PAM ogranicz użytkownikowi luzer możliwość logowania
    zdalnego do godzin 11:00-11:15 (lub inny dogodny termin umożliwiający
    sprawdzenie w czasie zajęć).

  2. Ogranicz mu maksymalną liczbę otwartych plików do <n> (w pracowni <n> to
    około ???, zależy od tego, co robią skrypty startowe).

  3. Zabroń użytkownikowi guest wielokrotnego logowania do systemu.
  4. Użyj SUDO, aby użytkownik luzer mógł ,,podglądać'' ruch sieciowy
    programem tcpdump.

Zaliczenie 2012

1. Utwórz użytkowników user1, user2 i user3.

2. Skonfiguruj sudo tak, aby wszystkie próby użycia były logowane w /var/log/sudo.

3. Skonfiguruj sudo, aby użytkownik user1 mógł instalowac pakiety przez apt-get.

4. Skonfiguruj PAM tak, żeby tylko użytkownicy user2 i user3 mogli logować się
zdalnie przez SSH.

Zaliczenie 2013

1. Utwórz użytkowników user1, user2 i user3.

2. Zezwól użytkownikowi user1 tylko na dwukrotne logowanie do systemu
oraz ogranicz jego maksymalną liczbę procesów na 20.

3. Skonfiguruj sudo, aby użytkownik user2 mógł ,,podglądać'' ruch
sieciowy (programem tcpdump).

4. Zabroń (używając PAM) użytkownikowi user3 (a może też root) zdalnego
logowania się przez SSH.

Zaliczenie 2014

Zadanie zaliczeniowe - moduły 3 i 4

1. Wzorując się na przykładowym programie, napisz program sprawdzający,
czy podany przez użytkownika wiersz tekstu jest palindromem.
Program powinien wczytywać kolejne wiersze i dla każdego wypisywać
na terminalu ,,Tak'' lub ,,Nie''.

Po napotkaniu wiersza zawierającego kropkę program powinien kończyć
pracę.

Program powinien używać PAM: dostęp do programu powinien być
dozwolony tylko dla autoryzowanych hasłem użytkowników. O nazwę
(login) użytkownika program powinien pytać ,,Kto to?''

Ponadto program powinien umożliwiać nakładanie ograniczeń na dni i
godziny, kiedy można z niego korzystać.

2. Używanie programu powinno być dozwolone między 11:00 i 11:30
(lub w innym pasującym do labu terminie - konkretne wartości
nie mogą być zaszyte w aplikacji).

3. Skonfiguruj sudo, aby użytkownik user2 (należy go założyć) mógł
ręcznie wyłączać system (polecenie shutdown).

4. Zezwól użytkownikowi user2 tylko na dwukrotne logowanie do systemu.

Zaliczenie 2015

Zadanie zaliczeniowe - moduły 3 i 4

  1. Wzorując się na przykładowym programie, napisz w języku C program
    sprawdzający, czy w kolejnych wierszach tekstu podanych na wejściu
    któreś słowa występują parzystą liczbę razy. Jeśli tak, to należy
    wypisać każdy taki wiersz, znalezione słowo i liczbę wystąpień (jeśli takich
    słów w wierszu jest kilka, to wystarczy podać którekolwiek z nich).

    Po napotkaniu wiersza zawierającego kropkę program powinien kończyć
    pracę.

    Program powinien używać PAM: dostęp do programu powinien być
    dozwolony tylko dla autoryzowanych hasłem użytkowników. O nazwę
    (login) użytkownika program powinien pytać ,,Kto to?''.

    Ponadto program powinien umożliwiać nakładanie ograniczeń na dni
    i godziny, kiedy można z niego korzystać.

    Uwaga: wierszy tekstu może być dużo i mogą mieć różną długość.
    Program konsumujący za dużo pamięci (tzn. nie zwracający nieużytków)
    zostanie potraktowany limitami na rozmiar pamięci.

  2. Używanie programu powinno być dozwolone między 11:00 i 11:30 w dni
    powszednie (lub w innym pasującym do labu terminie - konkretne wartości
    nie mogą być zaszyte w aplikacji).

  3. Skonfiguruj sudo, aby użytkownik user2 (należy go założyć) mógł
    instalować pakiety (polecenie apt-get).

  4. Zabroń użytkownikowi user2 wielokrotnego logowania do systemu.

Pliki źródłowe programu (wraz z Makefile) należy wysłać prowadzącym
w postaci spakowanego archiwum do godziny 19:00 dnia poprzedzającego
zajęcia.

Zaliczenie 2016

Zadanie zaliczeniowe 2016/17 - moduły 3 i 4

  1. Wzorując się na przykładowym programie, napisz w języku C program znajdujący w podanym na wejściu tekście pięć najczęściej użytych słów (czyli takich, które wystąpiły najwięcej razy). Przez słowo w tym przypadku rozumiemy dowolny ciąg liter, otoczony innymi znakami.

    Tekst zakończony jest wierszem zawierającym jedynie symbol "==". Po napotkaniu końca tekstu należy wypisać pierwszy wiersz tekstu i pięć znalezionych słów.

    Na wejściu może wystąpić więcej niż jeden tekst, wtedy należy tę operację wykonać dla każdego tekstu osobno. Po napotkaniu wiersza zawierającego kropkę program powinien kończyć pracę.

    Program powinien używać PAM: dostęp do programu powinien być dozwolony tylko dla autoryzowanych hasłem użytkowników. O nazwę (login) użytkownika program powinien pytać ,,Badania korpusowe?''.

    Ponadto program powinien umożliwiać nakładanie ograniczeń na liczbę jednoczesnych uruchomień programu przez użytkownika.

    Uwaga: wierszy tekstu może być dużo i mogą mieć różną długość. Program konsumujący za dużo pamięci (tzn. nie zwracający nieużytków) zostanie potraktowany limitami na rozmiar pamięci.

  2. Zezwól użytkownikowi user2 (należy go założyć) na używanie tego programu z urządzeń znakowych tty2, tty3 lub tty4. Inni użytkownicy mogą go używać wyłącznie z terminala tty4.

    Zezwól użytkownikowi user2 (należy go założyć) tylko na dwukrotne odpalenie programu.

  3. Używanie programu SSH powinno być dozwolone między 11:00 i 11:30 w dni powszednie (lub w innym pasującym do labu terminie - ustaw odpowiednie ograniczenie.

  4. Skonfiguruj sudo, aby użytkownik user2 mógł instalować pakiety (polecenie apt-get).

Pliki źródłowe programu (wraz z Makefile) proszę umieścić w osobnym katalogu,który należy wysłać prowadzącym w postaci spakowanego archiwum do godziny 22:30 dnia poprzedzającego zajęcia. Nazwa katalogu i nazwa archiwum powinny zawierać login autora (np. ab123456.tgz).

Laboratorium 5 i 6: ssh, pgp

Kryptograficzna ochrona komunikacji i poczty na poziomie aplikacji

Patryk Czarnik
BSK 2009/2010, ostatnia aktualizacja ZJ 2016/2017


Zobacz także

Temat opisują także scenariusze 7 i 8 na Ważniaku. Zwróć uwagę szczególnie
na niewymienione w bieżącym tekście polecenia programu gpg.

Przeczytaj (żeby wiedzieć jakie są możliwości, ale niekoniecznie znać na pamięć składnię i opcje):

man ssh, man ssh-keygen, man sshd_config, man gpg.

Warto przejrzeć (i wyłapać najważniejsze hasła) także:

man ssh_config, man ssh-agent, man scp, man rsync, man sftp, a także SSH i PGP na Wikipedii.


SSH

SSH (Secure Shell) to protokół zabezpieczający komunikację w warstwie aplikacji, którego podstawowym zastosowaniem jest zdalna praca przez konsolę tekstową. Może on być jednak używany także do innych celów, m.in. zdalnego używania aplikacji graficznych X Windows, bezpiecznego przesyłania plików, montowania zdalnych katalogów i tunelowania dowolnych połączeń TCP.

Zabezpieczenie komunikacji polega na:

  • uwierzytelnieniu serwera przez klienta: przy pierwszym połączeniu z danym serwerem wyświetla się pytanie o akceptację klucza publicznego serwera - zwykle wpisujemy wtedy "yes"; przy każdym kolejnym połączeniu weryfikuje się czy serwer używa tej samej pary kluczy, tzn. czy serwer posiada klucz prywatny pasujący do znanego nam klucza publicznego,
  • uwierzytelnieniu użytkownika przez serwer (różne metody),
  • szyfrowaniu przesyłanych danych,
  • podpisywaniu i weryfikacji każdego przesyłanego pakietu (ochrona przed podmianą danych oraz wykrywanie błędów transmisji).

Używać będziemy implementacji OpenSSH, której podstawowe pakiety to zwykle
openssh (instaluje go automatycznie każda znana mi dystrybucja) oraz
openssh-server (to już często trzeba doinstalować samodzielnie).

UWIERZYTELNIENIE UŻYTKOWNIKA

SSH oferuje kilka metod uwierzytelnienia, z najpopularniejszymi „password” (na podstawie hasła), „keyboard interactive” (bardziej ogólna metoda, w praktyce też najczęściej sprowadzająca się do podania hasła) oraz „public key” opisana w dalszej części.

Uwierzytelnienie za pomocą hasła

Używanie uwierzytelnienia opartego o hasło jest o tyle wygodne, że nie wymaga specjalnej konfiguracji. Natomiast obarczone jest wieloma wadami z punktu widzenia bezpieczeństwa oraz wygody:

  • hasło jest narażone na ataki oparte o jego zgadnięcie: atak siłowy („brute force”), słownikowy, „socjalny” (data urodzin, imię psa itp.), podsłuchanie tego samego hasła używanego w niechronionym protokole, podglądanie klawiatury (kamery!), itp.;
  • ponieważ hasło jest przesyłane (w postaci zaszyfrowanej), atak typu „man in the middle” (klient łączy się z nieprawdziwym serwerem, np. po przejęciu przez atakującego kontroli nad DNS czy routerem, a użytkownik zbyt pochopnie akceptuje tożsamość serwera) prowadzi do poznania hasła przez atakującego, który następnie może połączyć się z prawdziwym serwerem;
  • konieczność wielokrotnego wpisywania hasła w przypadku używania aplikacji takich jak cvs/svn/git.

Uwierzytelnienie oparte o klucze (metoda "public key")

Generujmy parę kluczy (programem ssh-keygen), klucz prywatny pozostaje po stronie klienta (w pliku .ssh/id_rsa lub .ssh/id_dsa), a klucz publiczny jest wgrywany na serwer. Klucze publiczne są zapisywane na serwerze jeden po drugim w pliku .ssh/authorized_keys na koncie tego użytkownika, na które chcemy się logować; do dodania klucza na serwer można użyć także narzędzia ssh-copy-id (po stronie klienta).

Standardowo używa się osobnego klucza prywatnego dla każdego komputera (i konta), z którego łączymy się ze światem, oraz wgrywa się odpowiadające klucze publiczne na te serwery i konta, do których chcemy się logować. Klucz prywatny można zabezpieczyć hasłem, co utrudni użycie klucza w przypadku przejęcia pliku z kluczem.

„Losowo” wygenerowany klucz nie jest narażony na ataki słownikowe, a atak siłowy, ze względu na długość klucza, wymaga ogromnych nakładów. Protokół SSH nie przesyła klucza prywatnego nawet w postaci zaszyfrowanej, co zabezpiecza przed atakiem "man in the middle". Wadą tego rodzaju uwierzytelnienia jest konieczność przechowywania plików z kluczami i chronienia plików z kluczami prywatnymi.

Zarządzaniem kluczami podczas jednej sesji lokalnej może zajmować się program ssh-agent, do którego często systemowy interfejs użytkownika (Gnome, KDE itp.) oferuje nakładki graficzne. Można też używać tekstowego polecenia ssh-add, aby na czas sesji zapamiętać otwarty klucz. Uwalnia to użytkownika od konieczności wielokrotnego wpisywania hasła odblokowującego klucz.

KONFIGUROWANIE SERWERA

OpenSSH pozwala dość dokładnie skonfigurować serwer i dostosować go do wymagań bezpieczeństwa, wygody i innych. Możliwe jest m.in. stosowanie ograniczeń na dostępne algorytmy, sposoby uwierzytelnienia, liczbę otwartych sesji itp. w zależności od użytkownika i hosta, z którego się łączy. Można także wymóc stosowanie uwierzytelnienia i limitów opartych o PAM (poprzednie zajęcia). Standardowo konfiguracja serwera zapisywana jest w pliku /etc/ssh/sshd_config.
Szczegóły: man sshd_config.

KONFIGUROWANIE KLIENTA

Większość opcji dla klienta SSH można podać bezpośrednio w wierszu poleceń, ale dla wygody można także zapisać je w pliku konfiguracyjnym, w razie potrzeby uzależniając konfigurację od serwera docelowego. Konfiguracja klienta SSH zapisywana jest w plikach /etc/ssh/ssh_config (domyślna dla systemu) i ~/.ssh/config (dla użytkownika).
Szczegóły: man ssh oraz man ssh_config

BEZPIECZNE PRZESYŁANIE PLIKÓW

Służą do tego protokoły i odpowiadające im aplikacje scp (najprostsza), sftp i rsync (bardziej zaawansowane), wewnętrznie używające protokołu SSH.

Cechą charakterystyczną sftp jest zbiór poleceń analogicznych do poleceń FTP, natomiast cechą charakterystyczną rsync jest różnicowe przesyłanie plików – sprawdzanie (poprzez porównywanie skrótów), które pliki lub bloki większych plików uległy zmianie i przesyłanie tylko tych zmienionych. Oba polecenia pozwalają przesyłać całe drzewa katalogów z możliwością filtrowania po rodzaju pliku, przenoszenia uprawnień itp.

Uwaga: SFTP jest niezależnie zdefiniowanym protokołem (funkcjonalnie wzorowanym na FTP), a nie jest tylko tunelowaniem zwykłego FTP w połączeniu SSH (ani tym bardziej SSL).

Pośrednio z SSH do transferu plików mogą korzystać także cvs, svn czy git.

MONTOWANIE KATALOGÓW

Wszyscy znamy (a przynajmniej powinniśmy) mechanizm NFS do tworzenia sieciowych systemów plików - montowania lokalnie katalogów serwera plików. Zwykły użytkownik może osiągnąć to samo: zamontować sobie katalog z innego komputera. Jedyny warunek: trzeba mieć konto na ,,serwerze''.

Do takiego ad hoc montowania służy program sshfs. Do zamontowania zdalnego
katalogu używamy polecenia

sshfs komputer:katalog punkt-montowania

Punkt montowania to katalog na lokalnym komputerze (najlepiej pusty ;-). Pierwszy argument to katalog na zdalnym komputerze w typowej notacji używanej przez scp itp. Trzeba mieć do niego odpowiednie prawa.

Od tego momentu cała struktura tego katalogu jest widoczna lokalnie. Polecenie akceptuje większość opcji ssh i jescze trochę, szczegóły jak zwykle w man.

Aby odmontować taki katalog piszemy

fusermount -u punkt-montowania

To polecenie zdradza rodzaj użytego ,,oszustwa'': korzystamy z modułu jądra FUSE (Filesystem in USErspace).

TUNELE

Bezpieczne tunelowanie połączeń TCP ogromnie zwiększa gamę zastosowań SSH. Istnieją dwa rodzaje tuneli ze względu na kierunek:

  • lokalne (opcja -L): połączenia do podanego lokalnego portu klienta są przekazywane na serwer SSH i stamtąd łączymy się z docelowym serwerem, np.

    ssh -L 1234:www.w3.org:80 students.mimuw.edu.pl

    spowoduje otwarcie na lokalnej maszynie portu 1234 do nasłuchiwania, a połączenie do tego portu zostanie przekazane (w tunelu) na students i stamtąd otwarte (już bez ochrony) do www.w3.org na port 80.

  • zdalne (opcja -R): połączenia do podanego portu na serwerze SSH są przekazywane na maszynę lokalną i z niej łączymy się z docelowym adresem, np.

    ssh -R 1234:localhost:8080 students.mimuw.edu.pl

    spowoduje, że na students zostanie otwarty do nasłuchiwania port 1234, a połączenia przychodzące do tego portu zostaną (w tunelu) przekazane na lokalną maszynę (z której wywoływaliśmy ssh) i tam (bo napisaliśmy localhost) zostaną skierowane do portu 8080.

    Uwaga: domyślna konfiguracja SSH (także na students) powoduje, że porty otwarte na serwerze nie są widoczne z zewnątrz, a jedynie poprzez lokalny interfejs loopback („localhost”); można to zmienić w konfiguracji serwera za pomocą opcji GatewayPorts.

Można także tworzyć w konfiguracji „urządzenia tunelowe” czy tunelować protokół SOCKS, w co się już nie wgłębiamy.

źródło obrazka: http://jakilinux.org/aplikacje/sztuczki-z-ssh-2-tunele/

PGP i GPG

OpenPGP to otwarty standard IETF oparty o wcześniejszy, obecnie częściowo komercyjny, produkt PGP (Pretty Good Privacy). Standard ten opisuje metody zabezpieczania poczty elektronicznej i plików. Podstawą jest użycie kryptografii klucza publicznego, a gdy przyjrzeć się szczegółom, okaże się, że używana jest także kryptografia klucza sekretnego ("szyfrowanie symetryczne"), bezpieczne funkcje haszujące ("skrót kryptograficzny"), kompresja oraz konwersja radix64.

Dwie najważniejsze funkcje to podpisywanie wiadomości (kluczem prywatnym nadawcy) i szyfrowanie wiadomości (kluczem publicznym odbiorcy). Do weryfikacji podpisu potrzebny jest klucz publiczny nadawcy, a do odszyfrowania wiadomości klucz prywatny odbiorcy. Podpisywanie i szyfrowanie mogą być stosowane niezależnie od siebie.

Przyjrzyjmy się operacjom nieco bardziej szczegółowo.
Podpisywanie polega na:

  • wyliczeniu skrótu z całej wiadomości,
  • zaszyfrowaniu skrótu kluczem prywatnym nadawcy,
  • dołączeniu do wiadomości zaszyfrowanego skrótu.

Szyfrowanie polega na:

  • wygenerowaniu (możliwie) losowego klucza sesji,
  • zaszyfrowaniu ciała wiadomości szyfrem symetrycznym używając klucza sesji; zazwyczaj przed szyfrowaniem wiadomość jest kompresowana, a po szyfrowaniu zamieniana na tekst konwersją radix64,
  • dołączeniu do wiadomości klucza sesji zaszyfrowanego kluczem publicznym odbiorcy; w przypadku wielu odbiorców nie ma potrzeby szyfrowania całej wiadomości osobno dla każdego z nich, osobno szyfrowany (kluczem publicznym każdego odbiorcy) jest jedynie klucz sesji.

Popularną otwartą implementacją standardu jest GnuPG. Pod Linuksem dostępne są polecenia: gpg i gpg2, którymi można wykonywać operacje na plikach (także zapisanych wiadomościach) i zarządzać kluczami.

Sama aplikacja może być także używana do wykonywania na plikach pojedynczych operacji – składników standardu PGP, z czego użyteczne może być np. szyfrowanie plików na dysku czy weryfikacja spójności plików pobranych z sieci (wykorzystywane przez menedżery pakietów rpm i deb).

Aby wygenerować klucz piszemy

gpg --gen-key

Inne popularne polecenia opisano w Ważniaku, a wszystkie w man gpg.

PGP W POCZCIE ELEKTRONICZNEJ

Użycie OpenPGP w poczcie elektronicznej (do czego został stworzony) jest wygodniejsze gdy użyjemy klientów poczty wyposażonych we wsparcie dla tego standardu. Przykładem może być Thunderbird z dodatkiem Enigmail. Pozwala on nie tylko na podpisywanie, weryfikację, szyfrowanie i odszyfrowanie wiadomości, ale także na zarządzanie kluczami PGP/GPG zainstalowanymi na naszym komputerze.

S/MIME

Standardem podobnym w idei i zastosowaniach do PGP jest S/MIME. Szyfrowanie i podpisywanie odbywa się na tej samej zasadzie. Różnica dotyczy zarządzania certyfikatami (wizytówki z kluczami publicznymi, często same podpisane innym kluczem): w S/MIME muszą być uwierzytelnione przez instytucję uwierzytelniającą i tworzą drzewo zaufania w modelu PKI (public key infrastructure), natomiast w PGP można używać certyfikatów wygenerowanych lokalnie, których wartość może być oceniana poprzez tzw. sieć zaufania (Web of Trust).
Schemat PKI zostanie zaprezentowany na przyszłych zajęciach na przykładzie protokołu SSL/TLS.

Zaliczenie 2011

Zainstaluj serwer SSH, np:
su -c "apt-get install -y openssh-server"
Załóż nowego użytkownika (zwanego tutaj U) z katalogiem domowym.

1. Skonfiguruj serwer SSH:
a) ogranicz wersję protokołu do 2,
b) ogranicz dostępne algorytmy szyfrowania i skrótu wedle własnego uznania,
c) zabroń logowania użytkownikom innym niż U lub guest,
d) zezwól U na logowanie jedynie przy pomocy klucza, a guest także za pomocą hasła,

2.Klucze i konfiguracja klienta.
a) Jako U stwórz parę kluczy, klucz prywatny chroniony hasłem.
b) Zainstaluj klucz publiczny na lokalnym komputerze, aby przetestować ustawienie z 1.d).
c) Zainstaluj klucz publiczny na students.
d) Skonfiguruj klienta ssh tak, aby Twój login na students był używany jako domyślna nazwa użytkownika, gdy U łączy się ze students, oraz aby używany był odpowiedni klucz.

3. Tunel
a) Połącz się ze students tak, aby można było uruchamiać zdalnie programy okienkowe (np. kcalc),
b) Utwórz tunel SSH między lokalną maszyną a students tak, aby po wpisaniu w przeglądarkę na lokalnym komputerze http://localhost:7000 wyświetlała się strona www.w3.org,
c) jak jednorazowo dokonać powyższych czynności, a jak skonfigurować je jako domyślne dla połączenia ze students?

4. Kopiowanie
Używając programu rsync lub sftp skopiuj ze students katalog ze scenariuszami labów z BSK (/home/students/inf/PUBLIC/BSK). Dodatkowe wymagania, które prowadzący może postawić podczas prezentacji:
* włączenie / wyłączenie kompresji
* kopiowanie lub nie atrybutów plików
* pominięcie plików określonego typu
(doinstalowanie rsync: su -c "apt-get install -y rsync")

5. PGP
a) Utwórz własny klucz PGP (jeśli już posiadasz dla swojego konta studenckiego nie musisz tworzyć nowego).
b) Wyślij do prowadzącego podpisany PGP email zawierający rozwiązanie: skrypt z poleceniami oraz pliki konfiguracyjne, które zostały utworzone lub zmienione.

Zaliczenie 2012

Zalecana jest praca w parach (partner będzie zwany "sąsiadem"), przy czym od każdej osoby wymagane jest wykonanie wszystkich poleceń z listy.

0. Przygotowanie.
a) Zainstaluj serwer SSH i program rsync lub scp.
Na przykład (jako root):
apt-get update
apt-get install openssh-server rsync

b) załóż konta, hasła i katalogi domowe użytkownikom U1 i U2 (nazwy umowne, można wybrać własne).

useradd -m -s /bin/bash U1
passwd U1
useradd -m -s /bin/bash U2
passwd U2

1. Konfiguracja serwera SSH
a) Ogranicz dostępne algorytmy szyfrowania oraz skrótu; przykładowa lista: blowfish-cbc, aes192-cbc i aes256-cbc oraz hmac-sha1 i hmac-ripemd160.
c) Zezwól na logowanie jedynie użytkownikom U1 i U2.
d) Używając m.in. bloków Match:
- zezwól U1 łączyć się za pomocą hasła jedynie z komputera sąsiada, a z dowolnych komputerów za pomocą klucza publicznego,
- wysyłaj użytkownikowi U1 spersonalizowane powitanie,
- zezwól U2 łączyć się jedynie z sieci lokalnej labu BSK i tylko pomocą klucza publicznego,
- zezwól na korzystanie z tunelowania X11 tylko użytkownikowi U2.

2. Konfiguracja klienta SSH
a) Jako U2 stwórz parę kluczy, klucz prywatny chroniony hasłem.
b) Zainstaluj klucz publiczny na komputerze sąsiada (tymczasowa zmiana konfiguracji serwera jest dopuszczalna).
c) Skonfiguruj klienta ssh dla użytkownika U2 tak, aby łączył się z komputerem sąsiada używając klucza i automatycznie otwierał tunelowanie X11 (przetestuj na prostej aplikacji okienkowej, np. gedit).
d) Skonfiguruj klienta ssh dla użytkownika U1 tak, aby przy połączeniu z komputerem sąsiada otwierał się tunel TCP - taki że po wpisaniu w przeglądarkę na lokalnym komputerze http://localhost:7000 wyświetla się strona www.w3.org,

3. PGP (jedna osoba wykonuje jako U1, druga jako U2, wedle uznania możesz podawać swoje własne lub wymyślone nazwisko i adres e-mail):
a) Utwórz parę kluczy PGP.
b) Skopiuj swój klucz publiczny do sąsiada (oczywiście używając jednego z bezpiecznych poleceń opartych o SSH); zaimportuj klucz otrzymany od sąsiada.
c) Plik z konfiguracją serwera SSH, z dodanym w komentarzu swoim imieniem i nazwiskiem, zaszyfruj kluczem publicznym sąsiada i podpisz swoim kluczem prywatnym.
d) Wymień się zaszyfrowanymi i podpisanymi plikami, a następnie odszyfruj i zweryfikuj podpis otrzymanego pliku.

Zaliczenie 2013

Zalecana jest praca w parach (partner będzie zwany "sąsiadem"), przy czym od każdej osoby wymagane jest wykonanie wszystkich poleceń z listy.
Jeśli ktoś musi pracować samodzielnie, to potrzebuje dwóch komputerów, na jednym konfiguruje stronę serwera, na drugim stronę klienta.

We wszystkich przypadkach przyjmujemy, że użytkownicy używają tej samej nazwy po stronie klienta i na serwerze (nie logują się na cudze konta).

0. Przygotowanie.
a) Zainstaluj serwer SSH i program rsync lub scp. Na przykład (jako root):
apt-get update
apt-get install openssh-server rsync

b) załóż konta, hasła i katalogi domowe użytkownikom u1 i u2.
useradd -m -s /bin/bash u1
passwd u1
useradd -m -s /bin/bash u2
passwd u2
useradd -m -s /bin/bash u3
passwd u3

c) Stwórz grupę ssh_users i dodaj do niej użytkowników u1 i u2 oraz guest.
groupadd ssh_users
usermod -a -G ssh_users u1
usermod -a -G ssh_users u2
usermod -a -G ssh_users guest

1. Konfiguracja serwera SSH
a) Ogranicz dostępne algorytmy szyfrowania oraz skrótu; przykładowa lista: blowfish-cbc, aes192-cbc i aes256-cbc oraz hmac-sha1 i hmac-ripemd160.

b) Zezwól na logowanie tylko użytkownikom należącym do grupy ssh_users.

c) Używając m.in. bloków Match:
- wysyłaj użytkownikowi u1 spersonalizowane powitanie (baner),
- zezwól u1 łączyć się za pomocą hasła jedynie z komputera sąsiada, a z dowolnych komputerów za pomocą klucza publicznego,
- pozostałym członkom grupy ssh_users zezwól logować się tylko pomocą klucza publicznego,
- zezwól (tylko) guest łączącemu się z labu BSK na korzystanie z tunelowania X11.

2. Konfiguracja klienta SSH
a) Skonfiguruj klienta ssh dla użytkownika guest tak, aby automatycznie otwierał tunelowanie X11 (przetestuj na prostej aplikacji okienkowej, np. gedit).

b) Jako u2 stwórz parę kluczy SSH, klucz prywatny chroniony hasłem.

c) Zainstaluj klucz publiczny na komputerze sąsiada (tymczasowa zmiana konfiguracji serwera jest dopuszczalna).

d) Skonfiguruj klienta ssh dla użytkownika u2 tak, aby przy połączeniu z komputerem sąsiada otwierał się tunel TCP - taki że po wpisaniu w przeglądarkę na *zdalnym* komputerze http://localhost:7000 wyświetla się strona www.mimuw.edu.pl

3. PGP (jedna osoba wykonuje jako u1, druga jako u2, wedle uznania można podawać swoje własne lub wymyślone nazwisko i adres e-mail):
a) Utwórz parę kluczy PGP.

b) Skopiuj swój klucz publiczny do sąsiada (oczywiście używając jednego z bezpiecznych poleceń opartych o SSH); zaimportuj klucz otrzymany od sąsiada.

c) Plik z konfiguracją serwera SSH, z dodanym w komentarzu swoim imieniem i nazwiskiem, zaszyfruj kluczem publicznym sąsiada i podpisz swoim kluczem prywatnym. (Podpowiedź: to można zrobić jednym poleceniem gpg)

d) Wymień się zaszyfrowanymi i podpisanymi plikami, a następnie odszyfruj i zweryfikuj podpis otrzymanego pliku.

Zaliczenie 2014

Zalecana jest praca w parach. Jeśli ktoś musi pracować samodzielnie, to potrzebuje dwóch komputerów.
Na jednym komputerze, który oznaczymy A, będziemy konfigurować stronę serwera SSH, a na drugim oznaczonym B stronę klienta. Obie konfiguracje muszą ze sobą współgrać i warto je przygotowywać równolegle, wspólnymi siłami.

Zasadniczo przyjmujemy, że użytkownicy używają tej samej nazwy po stronie klienta i na serwerze.

0. Przygotowanie.

a) Zainstaluj serwer SSH (można pominąć po stronie klienta) i program rsync lub scp. Na przykład (jako root):
apt-get update
apt-get install openssh-server rsync

b) załóż konta, hasła i katalogi domowe użytkownikom u1, u2, u3.
useradd -m -s /bin/bash u1
passwd u1
useradd -m -s /bin/bash u2
passwd u2
useradd -m -s /bin/bash u3
passwd u3

c) Na serwerze (A) stwórz grupę ssh_users i dodaj do niej użytkowników u1 i u2 oraz guest.
groupadd ssh_users
usermod -a -G ssh_users u1
usermod -a -G ssh_users u2
usermod -a -G ssh_users guest

Serwer ssh można zrestartować np. tak:
service ssh restart

ZADANIA:

1. Konfiguracja serwera SSH (na A)

a) Zezwól na logowanie tylko użytkownikom należącym do grupy ssh_users.

Używając m.in. bloków Match:

b) pozwól użytkownikowi guest logować się za pomocą hasła i wysyłaj mu spersonalizowane powitanie ("baner"),

c) zezwól u1 łączyć się za pomocą hasła jedynie z komputera B, a z dowolnych komputerów za pomocą klucza publicznego,

d) pozostałym zezwól na logowanie tylko za pomocą klucza publicznego.

2. Konfiguracja klienta SSH (na B)

a) Skonfiguruj (w pliku) klienta ssh dla użytkownika guest tak, aby po wpisaniu polecenia
ssh alicja
klient łączył się z serwerem A, wchodził na konto guest (uwierzytelnienie może odbywać się za pomocą hasła) i automatycznie otwierał tunelowanie X11 (przetestuj na prostej aplikacji okienkowej, np. gedit) oraz włączał kompresję.
(zamiast "alicja" możesz użyć innego imienia lub słowa)

b) Jako u2 stwórz parę kluczy SSH. Zainstaluj klucz publiczny na komputerze A. Sprawdź działanie po zakończeniu konfiguracji serwera.

3. Tunel.
a) Na komputerze B wyedytuj zawartość pliku /var/www/index.html tak, aby było wiadomo, z którego komputera pochodzi wyświetlana strona. Sprawdź poprzez http://localhost.

b) Łącząc się ssh z B do A jako u2 otwórz odpowiedni tunel SSH, który sprawi, że po wpisaniu w przeglądarkę na komputerze A http://localhost:7000 wyświetli się strona serwowana przez B.

c) Spraw, aby ta strona wyświetliła się również, gdy z innego komputera (np. B, ale teoretycznie także z każdego innego w labie) wejdzie się pod adres http://solabXX:7000, gdzie XX to numer komputera A.

4. Podstawy PGP/gpg. Wszystkie polecenia wykonują obie osoby, wedle uznania można podawać swoje własne lub wymyślone nazwisko i adres e-mail:
a) Utwórz klucz (a właściwie parę publiczny/prywatny).

b) Skopiuj swój klucz publiczny do sąsiada (oczywiście używając jednego z bezpiecznych poleceń opartych o SSH); zaimportuj klucz otrzymany od sąsiada.

c) Plik z konfiguracją SSH (klienta lub serwera), z dodanym w komentarzu swoim imieniem i nazwiskiem, zaszyfruj (kluczem publicznym sąsiada) i podpisz (swoim kluczem prywatnym). Podpowiedź: to można zrobić jednym poleceniem gpg.

d) Wymień się zaszyfrowanymi i podpisanymi plikami, a następnie odszyfruj i zweryfikuj podpis otrzymanego pliku.

Zaliczenie 2015

Zalecana jest (współ)praca w parach, najlepiej na sąsiednich komputerach.
Indywidualiści będą potrzebować dwóch komputerów.

Zainstaluj serwer SSH (każdy na swoim komputerze) i program rsync, na
przykład:

sudo apt-get update
sudo apt-get install openssh-server rsync

Załóż konta, hasła i katalogi domowe użytkownikom U1 i U2, np.
useradd -m -s /bin/bash U1
passwd U1
...

Serwer ssh można zrestartować np. tak:
service ssh restart

ZADANIA:

1. Skonfiguruj serwer SSH:

a) Ogranicz wersję protokołu do 2.
b) Ogranicz dostępne algorytmy szyfrowania i skrótu wedle własnego uznania.
c) Zezwól U1 na logowanie jedynie przy pomocy klucza, a U2 przy pomocy hasła.

2. Klucze i konfiguracja klienta.

a) Jako U1 stwórz parę kluczy, klucz prywatny chroniony hasłem. Umieść klucz
publiczny na drugim komputerze.
b) Zainstaluj klucz publiczny również na students.
c) Skonfiguruj klienta ssh tak, aby Twój login na students był używany jako
domyślna nazwa użytkownika, gdy U1 łączy się ze students, oraz aby używany
był odpowiedni klucz.

3. Kopiowanie

a) Używając programu rsync skopiuj (jako U1) ze students katalog
/home/staff/iinf/zbyszek/Obrazy.
b) Dodatkowo prowadzący może poprosić Cię o włączenie/wyłączenie kompresji.

4. PGP

a) Utwórz własną parę kluczy PGP.
b) Wyślij prowadzącemu klucz publiczny do zaimportowania.
c) Plik z konfiguracją SSH (klienta lub serwera), z dodanym w komentarzu
swoim imieniem, nazwiskiem i loginem,
podpisz (kluczem prywatnym) i wyślij do prowadzącego emalią.

Zaliczenie 2016

Zadanie zaliczeniowe 2016/17 - moduły 5 i 6

Wszystkie wydawane polecenia należy zapisać w skryptach wykonywalnych, będą one częścią rozwiązania. Sprawdzający będzie jednak wymagał osobistej prezentacji rozwiązania.

Jeśli trzeba zainstaluj serwer SSH, rsync i sshfs, na przykład:

sudo apt-get update
sudo apt-get install openssh-server rsync sshfs

Załóż konto, hasło i katalog domowy użytkownikowi U.

Serwer ssh można zrestartować np. tak:

service ssh restart

ZADANIA

Uwaga: U oznacza nazwę generyczną, ponieważ do rozwiązania każdemu potrzebne
będą dwie maszyny, z których jedna będzie używana jako serwer SSH (nazwiemy ją S), a druga jako klient SSH (nazwiemy ją K). Serwer na danym komputerze może konfigurować jedna osoba, natomiast z jednej maszyny jako klienta może korzystać wiele osób, o ile użyją różnych kont. Proponuję komputer lokalny potraktować jako S, a jakiś inny w labie traktować jako K oraz wymyślić unikalną nazwę użytkownika.

  1. Klucze i konfiguracja klienta.

    a) Stwórz guestowi parę kluczy SSH, klucz prywatny chroniony hasłem. Umieść klucz publiczny na komputerze students.
    b) Użytkownikowi U na maszynie K utwórz parę kluczy SSH i wykonaj czynności umożliwiające U logowanie się z kluczem z K na S.
    c) Skonfiguruj klienta ssh tak, aby Twój login na students był używany jako domyślna nazwa użytkownika, gdy guest łączy się ze students, oraz aby używany był odpowiedni klucz.

  2. Skonfiguruj serwer SSH:

    a) Ogranicz wersję protokołu do 2.
    b) Zabroń zdalnego logowania przez roota.
    c) Zezwól U na zdalne logowanie jedynie przy pomocy klucza, a guest także przy pomocy hasła.

  3. Kopiowanie i montowanie

    a) Ustaw w ten sposób montowanie, żebyś mógł obejrzeć w przeglądarce odpalonej na komputerze w labie BSK dowolny plik z katalogu /home/students/inf/PUBLIC/BSK/Obrazy z maszyny students (oczywiście tylko taki, do którego masz uprawnienia).
    b) Używając programu rsync skopiuj (jako guest) ze students katalog
    /home/students/inf/PUBLIC/BSK.
    c) Dodatkowo prowadzący może poprosić Cię o włączenie/wyłączenie kompresji oraz o pominięcie plików określonego typu.

  4. PGP

    a) Utwórz własną parę kluczy PGP.
    b) Wyślij prowadzącemu klucz publiczny do zaimportowania.
    c) Pliki skryptów z poleceniami, z dodanym w komentarzu swoim imieniem, nazwiskiem i loginem, podpisz (kluczem prywatnym) i wyślij do prowadzącego emalią.

Laboratorium 7 i 8: drzewa ataków

Zabezpieczanie systemów (nie tylko) komputerowych jest bardzo skomplikowane już choćby przez to, że dotyczy przedmiotu o bardzo wielu własnościach i cechach. W zasadzie - jeśli nie niemożliwe - to w każdym razie jest to zadanie, którego wykonanie nie jest osiągalne przy dostępnych typowo zasobach. Jednak zawsze można być bliżej lub dalej od ideału, stąd ważne są techniki, które przybliżają nas do jego osiągnięcia.

Typowo, gdy zadanie jest zbyt skomplikowane, aby je rozwiązać bezpośrednio, stosuje się jakiś rodzaj formy, która pomaga w zarządzaniu jego złożonością. Wtedy jeśli nie jest możliwe ogarnięcie całości problemu, to dysponujemy dokumentacją tego, którą część problemu mamy opanowaną i obsłużoną. W bezpieczeństwie systemów przyjętym sposobem na zarządzanie zagrożeniami są drzewa ataków (zwane też drzewami zagrożeń). Łatwo skojarzyć, że stanowią one praktyczne zastosowanie zasady "dziel i rządź" (z.t.j. "dziel i zwyciężaj").

Konstruowanie dobrych drzew ataków jest działaniem wielowątkowym i wymaga wielokrotnego przejrzenia do tej pory opracowanego drzewa. Każde jednak przejście, aby miało walor podejścia systematycznego, wymaga jasno określonego celu. Taki cel też jest potrzebny na pierwszym etapie, kiedy tworzymy pierwotną wersję systemu. Typowo pierwszym celem jest określenie najsłabszego ogniwa w naszym systemie zabezpieczeń - jeśli nasz system jest używany przez dużą liczbę osób, to prędzej czy później masa tej populacji wykryje to słabe ogniwo. Dlatego często możemy się spotkać z pewnym upraszczającym sloganem: System jest tak bezpieczny jak najsłabsze ogniwo jego zabezpieczeń. Wzmacniając najsłabsze ogniwo w najbardziej racjonalny sposób wzmacniamy bezpieczeństwo całego rozwiązania. W pierwszym podejściu będziemy zatem poszukiwali najsłabszego ogniwa.

Spróbujmy skonstruować drzewo ataku dla nieuprawnionego dostania się do samochodu. Pierwszy krok, jaki należy wykonać, to stworzyć sobie ogólny model zagrożenia. Musimy tutaj odpowiedzieć sobie na następujące pytania:

  1. Jakie wartości chcemy chronić przed naszym atakiem?
  2. Co tym wartościom zagraża:
    1. jakiego rodzaju niebezpieczeństwa?
    2. jakiego rodzaju atakujący?

Warto zwrócić uwagę na rozróżnienie między niebezpieczeństwami pojmowanymi tutaj jako obiektywne zagrożenia dla bezpieczeństwa wyróżnionych wartości, które są niezależne od woli i nastawienia ludzi na wyrządzenie szkody chronionym wartościom, od ataków, które zakładają ludzką wolę i pewną umyślność w niszczeniu chronionych wartości. Ta druga kategoria przy bezpośrednim rozumieniu określenia "niebezpieczeństwa" może być postrzegana jako szczególny przypadek kategorii 2.a, ale podkreślmy to jeszcze raz: dla nas 2.a oznacza brak umyślnego działania, zaś 2.b oznacza jego obecność.

Jak zatem będą te punkty wyglądały dla nieuprawnionego dostania się do samochodu?

Chronione wartości:

  • zewnętrzna struktura samochodu (karoseria, szyby, opony itp.),
  • wnętrze samochodu na stałe przytwierdzone do jego struktury (tapicerka, kokpit, kierownica, podłogi, radio itp.),
  • przedmioty ruchome w środku samochodu (zawartość schowków, dywaniki, foteliki dla dzieci itp.),
  • samochód jako funkcjonalna całość (możliwość korzystania z niego do dojazdów, możliwość ogrzania się itp).

Zagrożenia:

  1. Niebezpieczeństwa
    1. zniszczenie w wyniku katastrofy naturalnej (upadek gałęzi drzewa, upadek elementu budowli, upadek skały, zalanie lawą itp.)
    2. zniszczenie w wyniku wypadku (najechanie przez inny pojazd, zrzucenie przedmiotu z wysokości na samochód itp.)
  2. Atakujący
    1. dysponują powszechnie dostępnymi metodami i sprzętem (np. śrubokręty, młotki, cegły, kamienie itp.),
    2. dysponują specjalistycznym sprzętem i odpowiednim przeszkoleniem do jego używania, które wymagają znaczących inwestycji, ale są dostępne na rynku (np. sprzęt ślusarski, oprogramowanie komputera samochodowego, znajomością budowy samochodu itp.),
    3. dysponują specjalistycznym sprzętem i odpowiednim przeszkoleniem, które wymagają znaczących inwestycji, ale nie są dostępne na rynku i wymagają wypracowania tego sprzętu i umiejętności przez samych atakujących (np. skanery nadajników GPS, skanery pluskiew podsłuchowych, skanery elektroniki itp.).

We wszystkich tych kategoriach atakujących możemy założyć, że wykonali oni lub nie wykonali pracy operacyjnej, polegającej na obserwacji właściciela pojazdu przez pewien czas. Możemy też założyć, że atakujący mają odpowiednie doświadczenie we wdzieraniu się do samochodów albo też go nie mają. Kolejna własność, jaka może się tutaj pojawiać, to czas dostępny na dostanie się do środka - w każdej z tych kategorii włamywacz może mieć dużo czasu na samą czynność lub też mieć tego czasu niewiele i operować pod presją.

Zauważmy, że własności podane pod punktami powyżej mogą zostać zaaplikowane do każdego z punktów 2.a, 2.b, 2.c, tworząc szeroką paletę modeli atakującego.

Następny krok to konstrukcja samego drzewa. Warto zauważyć, że namysł nad chronionymi wartościami pozwala nam zauważyć, iż w istocie należałoby skonstruować kilka drzew ataków (być może dosyć podobnych do siebie), aby uzyskać klarowniejszą analizę zagrożeń i lepsze rozeznanie w tym, jakie środki służą zabezpieczaniu których wartości. Tutaj, z braku zasobów, skupimy się na analizie zagregowanej wartości związanej z samochodem.

Korzeniem drzewa ataku, które chcemy przedstawić, będzie zatem cel polegający na zdegradowaniu wartości samochodu dla właściciela. Zdegradowanie wartości samochodu może się odbyć na kilka sposobów:

  • upadek konaru drzewa na samochód,
  • otarcie się o samochód innego samochodu na parkingu,
  • zarysowanie karoserii ostrym przedmiotem,
  • zdegradowanie wartości przez dostanie się do wnętrza przez wrogiej osoby.

W tym momencie każdy z tak wyodrębnionych sposobów degradowania wartości staje się częściową przyczyną i trafia do wierzchołka drzewa będącego dzieckiem korzenia. Z kolei dzieci każdego z tych nowych wierzchołków będą opisywały sposoby osiągnięcia odpowiedniego celu częściowego. Możemy teraz zapisać większy fragment takiego drzewa.

. (OR) Zdegradowanie wartości udostępnianych przez samochód 

1. (OR) upadek konaru drzewa na samochód
  1.1. (OR) ustawienie samochodu pod drzewem, z którego opadnie konar
    1.1.1. (OR) opadnięcie w wyniku wichury
    1.1.2. (OR) opadnięcie konaru osłabionego w wyniku choroby
2. (OR) otarcie się o samochód innego samochodu na parkingu
3. (OR) zarysowanie karoserii ostrym przedmiotem,
  3.1. (OR) zarysowanie przez osobę przypadkowo przechodzącą z ostrym
    przedmiotem obok
  3.2. (OR) zarysowanie celowo przez jakąś osobę
4. (OR) zdegradowanie wartości przez dostanie się do wnętrza przez
   wrogą osobę
  4.2. (OR) dostanie się do wnętrza przez wybicie szyby
  4.3. (OR) dostanie się do wnętrza przez sforsowanie zamka
     4.3.1. (OR) sforsowanie zamka za pomocą wytrychu
     4.3.2. (OR) sforsowanie zamka za pomocą podrobionego kluczyka
     4.3.3. (OR) sforsowanie zamka za pomocą oryginalnego kluczyka
       4.3.3.1. (OR) zdobycie kluczyka za pomocą szantażu
       4.3.3.2. (OR) zdobycie kluczyka za pomocą przekupstwa
       4.3.3.3. (AND) zdobycie kluczyka przez kradzież
         4.3.3.3.1. (OR) znalezienie się w pobliżu właściciela
         4.3.3.3.2. (OR) zaobserwowanie, gdzie trzyma kluczyk
         4.3.3.3.3. (OR) podebranie kluczyka z zaobserwowanego miejsca

Proszę zwrócić uwagę na to, że niektóre wierzchołki są oznaczone w powyższym drzewie znacznikiem (OR), a inne znacznikiem (AND). Oznaczenie to wskazuje, jak należy traktować dzieci podczas analizy. Gdy wierzchołek jest oznaczony jako (OR), wystarczy wypełnienie przyczyny u jednego dziecka, aby uznać, że przyczyna z analizowanego wierzchołka się wypełniła i zagraża analizowanej wartości. Z kolei dla wierzchołka oznaczonego (AND) uznamy go za wypełnionego, gdy wszystkie jego wierzchołki potomne zostaną wypełnione. W naszym przykładowym drzewie wierzchołek (AND) jest przypisany do przyczyny "zdobycie kluczyka przez kradzież". Jak widzimy z drzewa kradzież zostanie dokonana, gdy złodziej znajdzie się w pobliżu właściciela, zaobserwuje, gdzie ten trzyma kluczyk i podbierze go z zaobserwowanego miejsca.

Po sporządzeniu drzewa ataku można się zacząć zastanawiać nad różnymi aspektami ataku. Można zacząć od wprowadzenia adnotacji, czy dane zagrożenie uważamy za możliwe lub niemożliwe. W tym celu oznaczamy według naszego wyczucia liście drzewa literami "m" (jak możliwe) i "n" (jak niemożliwe), a następnie propagujemy tę informację w kierunku korzenia, uznając, iż wierzchołek typu (OR) jest "m" jeśli któreś z jego dzieci jest "m", zaś wierzchołek (AND) jest "m", jeśli wszystkie jego dzieci są "m".

Inne możliwe sposoby wykonania adnotacji w takim drzewie mogą polegać na rozeznaniu, czy

  • atak "wymaga specjalistycznego sprzętu", czy też "nie wymaga specjalistycznego sprzętu",
  • jaki jest koszt ataku,
  • jakie jest prawdopodobieństwo ataku (choć tego się nie zaleca, bo przyjmuje się, że szacowanie prawdopodobieństw bazowych jest tutaj obarczone zbyt dużym błędem).

Drzewa ataków zostały spopularyzowane przez Bruce Schneiera. Ich formalizm jest podobny i zapewne korzeniami tkwi w pojęciu "drzew usterek" (ang. fault trees). Główna różnica polega tutaj na dodaniu do analizy obejmującej usterki nie wynikające ze złej ludzkiej woli możliwych umyślnych wrogich działań.

Należy pamiętać, że takie drzewa z czasem ulegają zmianie. Również przeniesienie naszej wartości w inny kontekst (np. do Japonii, gdzie występują trzęsienia ziemi) może wprowadzić nowe wierzchołki do drzewa.

Materiały uzupełniające:

  1. Materiały Amenza Technologies Limited: http://www.amenaza.com/downloads/docs/AttackTreeFundamentals.pdf
  2. O narzędziach: https://buildsecurityin.us-cert.gov/articles/tools/modeling-tools/introd...
  3. Analiza pojęcia drzew ataków: http://www.sti.uniurb.it/events/fosad05/attacktrees.pdf

Kilka narzędzi korzystających z tego podejścia:

  1. ADTool: http://satoss.uni.lu/members/piotr/adtool/
  2. Ent: https://github.com/jimmythompson/ent
  3. SeaMonster: https://sourceforge.net/projects/seamonster/
  4. AttackTree: https://www.isograph.com/software/attacktree/
  5. SecurITree: http://www.amenaza.com/SS-what_is.php

Ćwiczenia na zajęciach:

  1. Dodaj do zaproponowanego w opisie zajęć drzewa kilka wierzchołków na każdym poziomie.
  2. Dodaj do opracowanego przez siebie drzewa adnotacje dla zasugerowanych powyżej analiz: możliwości wykonania ataku, konieczności użycia specjalistycznego sprzętu oraz kosztu.
  3. Przejrzyj drzewo ataku dla PGP zaproponowane przez Bruce'a Schneiera: https://www.schneier.com/paper-attacktrees-fig7.html Jak można tam przypisać etykiety możliwości i niemożliwości?

Zaliczenie 2014

1. Przeczytaj uważnie specyfikację protokołu TFTP.
http://tools.ietf.org/html/rfc1350

2. Zapoznaj się z artykułami na temat startowania
systemu operacyjnego za pomocą protokołu TFTP.

a) https://www.debian.org/releases/wheezy/amd64/ch04s05.html.en
b) http://www.tldp.org/HOWTO/PA-RISC-Linux-Boot-HOWTO/bootnetwork.html
c) http://www.thegeekstuff.com/2010/07/tftpboot-server/

3. Opracuj drzewo ataku przeciwko startowaniu systemu operacyjnego za
pomocą protokołu TFTP. Zapisz je w postaci wypunktowanej listy.

Zaliczenie 2015

  1. Przeczytaj uważnie specyfikację protokołu:
    http://tools.ietf.org/html/rfc1413
  2. Obsługa laboratorium komputerowego pewnego wydziału w jednym z uniwersytetów
    z powodów lokalowych ma tak ustalone obowiązki, że administratorzy
    obsługują sieć nie w dedykowanych stanowiskach w fizycznym pobliżu
    serwerów, ale robią to ze zmiennych stanowisk rozproszonych po
    całym budynku przez nich obsługiwanym. Administratorzy postanowili
    zwiększyć swoją wygodę i użyć powyższego protokołu do szybkiego
    zdalnego identyfikowania użytkowników korzystających z głównego
    serwera. Jednocześnie nie zastosowali żadnych rozwiązań kryptograficznych
    do korzystania z tej usługi (nie użyli ani SSL, ani SSH, ani innego
    podobnego rozwiązania).
  3. Opracuj drzewo ataku przeciwko takiemu rozwiązaniu. Opisz chronione
    wartości oraz przyjmij model odpowiednio silnego atakującego, aby
    wyłapać jak najwięcej zagrożeń. Zapisz drzewo w postaci wypunktowanej listy.
    Jeśli uznasz za stosowne, możesz zapisać rozwiązanie w postaci kilku drzew lub
    drzewa o kilku korzeniach.

Zaliczenie 2016

1. Przeczytaj uważnie specyfikację protokołu POP3 w wersji podstawowej:
https://tools.ietf.org/html/rfc1939

2. Obsługa laboratorium komputerowego pewnego wydziału w jednym z
uniwersytetów postanowiła skorzystać z podstawowej wersji
protokołu POP3 do zapewniania dostarczania poczty na komputery
studentów. Jednocześnie nie zastosowali żadnych rozwiązań
kryptograficznych zabezpieczających korzystanie z tej usługi
(nie użyli ani SSL, ani SSH, ani innego podobnego rozwiązania),
można tutaj na przykład wyobrazić sobie, że z jakiegoś powodu postanowili
napisać serwer POP3 na własną rękę i zaimplementowali wyłącznie
to, co zostało zapisane w RFC 1939. Jednocześnie dla zapewnienia
wygody studentów administratorzy zdecydowali, że do uwierzytelnienia
będą stosowane te same hasła, jak do wszystkich innych usług wymagających
uwierzytelniania w tej jednostce (mają oni jakiś system podobny do
naszego centralnego systemu uwierzytelniania).

3. Opracuj drzewo ataku przeciwko takiemu rozwiązaniu. Opisz chronione
wartości oraz przyjmij model odpowiednio silnego atakującego, aby
wyłapać jak najwięcej zagrożeń. Zapisz drzewo w postaci wypunktowanej
listy. Jeśli uznasz za stosowne, możesz zapisać rozwiązanie w postaci
kilku drzew lub drzewa o kilku korzeniach.

Uwagi dotyczące rozwiązania:

1. To zadanie jest z rozmysłem źle postawione. To złe postawienie ma na celu
wybadanie w Was wrażliwości na sprawy bezpieczeństwa.

2. Dodatkowo problemy związane z analizą bepieczeństwa w prawdziwym życiu są
zawsze źle postawione.

3. W zadaniu chcemy, żeby Państwo przeprowadzili raczej analizę sytemu niż
konkretnego protokołu. Sam protokół jednak powinien przewinąć się w Waszej
analizie.

4. W zadaniu nie ma mowy o protokołach kryptograficznych, żeby mocniej zwrócić
Państwa uwagę na fakt, że bezpieczeństwo to nie tylko kryptografia.

5. Bardzo ważną rzeczą w tego typu analizie jest jej systematyczność.

6. Można sobie obejrzeć przykładowe rozwiązanie z zeszłego roku, żeby lepiej
zrozumieć, jak mają wyglądać rozwiązania. W szczególności należy zwrócić
uwagę, że rozwiązania istotnie krótsze będą uważane za istotnie gorsze.

Laboratorium 9 i 10: chroot, ssl

1. Bezpieczne środowisko uruchamiania aplikacji

Jeśli aplikacja (np. serwer http) jest uruchamiana pod systemem operacyjnym, w szczególności np. z uprawnieniami roota, w przypadku umiejętnego wykorzystania błędu atakujący może uzyskać bardzo szerokie uprawnienia, m.in. nieograniczony dostęp do systemu plików.
Aby uniknąć takich zagrożeń:

  • należy uruchamiać aplikację z minimalnymi niezbędnymi uprawnieniami, w szczególności jako użytkownik inny niż root. Takie podejście jest szeroko stosowane, np. serwer http apache może być uruchomiony jako użytkownik inny niż root (zwykle http lub www);
  • jeśli to możliwe, trzeba zadbać, aby proces miał dostęp do ograniczonych zasobów systemowych.

1.1. Ograniczenie przestrzeni aktywności procesu - chroot

W systemie Linux można uruchomić dowolny proces (i jego procesy potomne) ze zmienionym katalogiem głównym za pomocą polecenia chroot (oraz wywołanie systemowego chroot()). Uruchomiony w ten sposób proces nie może powrócić do rzeczywistego katalogu głównego w systemie plików. Można więc przygotować inny niż główny katalog zawierający pliki niezbędne dla aplikacji np. bibliotki, czy pliki konfiguracyjne. Zwykle trzeba odwzorować część struktury katalogów i plików konfiguracyjnych, np. /etc, /usr/lib/, /var, /proc. Mechanizm chroot może być też przydatny dla celów testowania oprogramowania lub np. zrealizowania środowiska programistycznego ze specyficznym zestawem bibliotek i narzędzi. Do zalet należy także zaliczyć prostotę użycia i brak konieczności modyfikacji jądra systemu operacyjnego.

1.1.1. Przykład użycia polecenia chroot

Jeśli docelowy katalog został przygotowany, można uruchomić proces, np.:

chroot /przygotowany_katalog /usr/sbin/apache2 -k start

1.1.2. Wady chroot

Sam w sobie chroot nie posiada mechanizmów limitowania zasobów używanych przez proces, użycie go nie zabezpiecza więc przed atakami DoS.

Uruchomienie polecenia chroot wymaga uprawnień roota.

Chroot nie zmienia UID i GID procesu. Jeśli aplikacja sama nie zmieni UID, będzie wykonywana z prawami roota.

Istnieją sposoby, które pozwalają procesowi uruchomionemu z prawami roota, wyjście poza określony poleceniem chroot katalog -
opisano je w lekturze uzupełniajacej http://linux-vserver.org/Secure_chroot_Barrier.

Można przy okazji zacytować fragment listu Alana Coxa: "(...) chroot is not and never has been a security tool." :)

1.1.3 Przydatne triki

Jeżeli chcemy mimo wszystko przygotować katalog chroot, możemy ułatwić sobie życie na dwa sposoby. Po pierwsze można przygotować minimalną instalację jakiejś dystrybucji aby uniknąć zgadywania które pliki są potrzebne do pracy naszego programu; dotyczy to zwłaszcza bibliotek korzystających z wielu plików pomocniczych. Trzeba jednak pamiętać, aby nie umieszczać w systemie zbędnych programów z bitem SUID które mogłyby być wykorzystane do "ucieczki" z chroota. Warto też pamiętać o poleceniu

mount --bind /proc /przygotowany_katalog/proc
mount --rbind /dev /przygotowany_katalog/dev

pierwsza wersja powoduje, że pliki z systemu plików (lub jakiegoś katalogu z systemu plików) widocznego jako /proc będą też widoczne w katalogu /przygotowany_katalog/proc. Nie dotyczy to jednak katalogów podmonotwanych wewnątrz proc, np. /proc/sys/fs/binfmt_misc. Natomiast druga wersja obejmuje także katalogi podmontowane wewnątrz bindowanego katalogu.

1.2. Kontentery

Naturalnym roszerzeniem chroota jest objęcie ograniczeniami także innych zasobów niż system plików. W idealnym świecie uruchomiony w takim ulepszonym chroocie - czyli kontenerze - program powinien zachowywać się tak, jakby był uruchomiony na maszynie wirtualnej na tym samym komputerze i z oddzielną kopią tego samego jądra. Jednak ponieważ naprawdę nie uruchamiamy nowego jądra, to nie występuje narzut spowodowany koniecznością obsługi wywołań syswtemowych przez dwa jądra, wirtualizacją urządzeń sprzętowych itp. Możemy także, jeżeli tego potrzebujemy, osłabić izolację w jakimś miejscu aby programy bardziej efektywnie współpracowały. Ograniczeniem jest konieczność używania takiego samego jądra we wszystkich używanych kontenerach i systemie bazowym.

W Linuksie implementacja kontenerów opiera się na uogólnieniu pojącia chroot do pojęcia namespace. Są one następujące i pozwalają izolować:

       Namespace   Constant          Isolates
       Cgroup      CLONE_NEWCGROUP   Cgroup root directory
       IPC         CLONE_NEWIPC      System V IPC, POSIX message queues
       Network     CLONE_NEWNET      Network devices, stacks, ports, etc.
       Mount       CLONE_NEWNS       Mount points
       PID         CLONE_NEWPID      Process IDs
       User        CLONE_NEWUSER     User and group IDs
       UTS         CLONE_NEWUTS      Hostname and NIS domain name

Tabelka pochodzi z man namespace(7). Tę stronę podręcznika systemowego należy przeczytać, a strony zależne przejrzeć. Należy także zapoznać się z możliwościami nakładania ograniczeń na procesy za pomocą grup cgroups(7).

Na podstawie tej infrastuktury zbudowanych jest kilka środowisk dających wygodne narzędzia do wirtualizacji, są to. np. Linux Containers (LXC), OpenVZ, Docker.

1.3. Docker

Docker składa się z procesu serwera, który odpowiada za faktyczne tworzenie kontenerów, ich modyfikacje, itp. oraz klienta, którego funkcją jest zapewniania możliwości korzystania z serwera. Aby skonfigurować nowy kontener tworzymy w pustym katalogu plik o nazwie Dockerfile z przykładową zawartością:

FROM ubuntu
 
MAINTAINER Kto To Wie
 
RUN apt-get update && apt-get install -y apache2 
 
EXPOSE 80
 
CMD ["/usr/sbin/apache2", "-D", "FOREGROUND"]

pierwsza linia oznacza kontener, z którego korzystamy jako bazowego. Docker ma centralny rejestr kontenerów, z których można korzystać przy tworzeniu swoich, są w nim w szczególności podstawowe instalacje różnych dystrybucji. Aby uniezależnić się od twórców Dockera można też uruchomić własny taki serwer.

Linia z wpisem MAINTAINER jest wymagana, ale ma charakter informacyjny. Następnie mamy (być może kilka) linii z poleceniami RUN, opisujące polecenia potrzebne do przygotowania kontenera. Aby nie wykonywać zbyt często tych samych poleceń Docker zapamiętuje stan kontenera po każdej linijce z pliku Dockerfile w sposób analogiczny do snapshotów zwykłych maszyn wirtualnych.

Polecenie EXPOSE 80 udostępnia światu port 80. Polecenie CMD określa komendę, która będzie służyła do faktycznego uruchomienia kontenera - w tym przypadku jest to serwer apache. Gdy podany proces zakończy działanie docker zatrzyma wszystkie procesy w kontenerze

Aby uruchomić nasz kontener wchodzimy do odpowiedniego katalogu i piszemy

docker build .
docker run

Jeśli chcemy szybko uruchomić polecenie w kontenerze bez pisania dockerfile'a, możemy napisać

docker run -t -i ubuntu /bin/bash

1.3.1 Ciąg dalszy

Plik Dockerfile ma jeszcze wiele możliwości, których nie poznaliśmy. Dokumentacja Dockera jest dostepna pod adresem http://docker.io.

2. SSL

2.1. Wersje i nazewnictwo

SSL to standard ochrony warstwy aplikacji wykonany wraz z implementacją przez Netscape Communications Corporation. Powstały wersje SSL v1, v2, v3. Od 1996 roku standard jest rozwijany przez grupe roboczą IETF na bazie SSL v3 jako TLS (Transport Layer Security), powstały wersje standardu TLS 1.0 - RFC 2246, TLS 1.1 - RFC 4346, TLS 1.2 - RFC 5246 i trwają prace nad standardem TLS 1.3.
Wersje SSL v1 i SSL v2 są uznawane za niebezpieczne. Po ataku poodle (http://www.cert.gov.pl/cer/wiadomosci/zagrozenia-i-podatnosc/724,POODLE-...) SSL v3 również przestał być uważany za bezpieczny.

2.2. Implementacje

Najbardziej popularna to OpenSSL (http://www.openssl.org/). Zawiera implementację standardów SSL v2, v3, TLS 1.0-1,2. OpenSSL to biblioteka wraz z zestawem narzędzi (przede wszystkim program openssl). Alternatywna implementacja: GnuTLS - TLS 1.1-1.2 i SSL v3 (http://www.gnu.org/software/gnutls/).

2.3. Koncepcja działania

SSL/TLS zapewnia zestawienie szyfrowanego i uwierzytelnionego kanału dla warstwy aplikacji. W modelu ISO/OSI SSL/TLS znajduje się w
warstwie prezentacji, zatem ponad warstwą transportu (TCP/UDP), ale poniżej warstwy aplikacji.

2.3.1. Przebieg nawiązywania połączenia

  • Serwer uwierzytelniania się przed klientem.
  • Klient i serwer wymieniają między sobą informacje pozwalające uzgodnić im najsilniejsze mechanizmy kryptograficzne jakie obie
    strony wspierają np. algorytm funkcji skrótu kryptograficznego, algorytm służący do szyfrowania.
  • Jeżeli zachodzi taka potrzeba klient uwierzytelnia się przed serwerem.
  • Klient i serwer używając mechanizmów kryptografii klucza publicznego uzgadniają między sobą tajny klucz sesji (shared secret).
  • Zostaje ustanowiony bezpieczny kanał wymiany danych między obiema stronami, szyfrowany kluczem sesji.

Koncepcja SSL/TLS wykorzystuje idee kryptografi symetrycznej i niesymetrycznej. Kryptografia niesymetryczna służy do uwierzytelnienia i ustalenia w bezpieczny sposób klucza sesji. Następnie wykorzystywana jest kryptografia symetryczna (i ustalony klucz sesji), co zwiększa wydajność.

2.3.2. Przebieg sprawdzania autentyczności

To, że uda się zestawić kanał szyfrowany nie oznacza jeszcze, że wiadomo z jakim serwerem http mamy połączenie... Co się stanie, jeśli ktoś podszyje się pod serwer http (co jest popularnym sposobem wyłudzania haseł i innych poufnych informacji)? Przeglądarka, łącząc się z serwerem http, dostaje od niego certyfikat, w którym znajduje się klucz publiczny serwera. Oprócz klucza publicznego
certyfikat zawiera także inne dane:

  • numer wersji standardu X.509 (jest to standard budowy certyfikatu),
  • numer wystawionego certyfikatu,
  • identyfikator algorytmu podpisu certyfikatu,
  • nazwa funkcji skrótu kryptograficznego użyta przez wystawcę,
  • nazwa wystawcy certyfikatu,
  • daty ważności certyfikatu,
  • nazwa podmiotu dla którego wystawiany jest certyfikat,
  • parametry klucza publicznego podmiotu,
  • klucz publiczny podmiotu,
  • opcjonalne rozszerzenia,
  • podpis certyfikatu składany na nim przez wystawcę.

Dzieki tym danym, certyfikat poświadcza związek osoby z kluczami, którymi się posługuje. Ponieważ certyfikat jest podpisany, przeglądarka może sprawdzić autentyczność podpisu. Dokonuje tego za pomocą certyfikatów zawierających klucze publiczne Centrów Certyfikacji (Certification Authorities, CAs), jednostek wystawiających certyfikaty. CAs spełniają rolę zaufanej trzeciej strony (trusted third party) i odpowiedzialne są za poświadczanie tożsamości klientów. Zanim CA podpisze certyfikat podmiotu, sprawdza jego tożsamość (np. przez sprawdzenie dowodu osobistego, czy uprawnień do posługiwania się nazwą instytucji).

Przeglądarka weryfikuje certyfikat za pomocą zbioru certyfikatów zaufanych CA. Jeśli weryfikacja podpisu nie powiedzie się, generowane jest ostrzeżenie. Ostrzeżenia są tworzone także, jeśli nie zgadzają się inne elementy certyfikatu, np: data ważności, czy nazwa domeny (gdy serwer wyśle certyfikat zawierający inna nazwę domenową, niż ta która znajduje się w URL).

2.3.3. Własne CA

Na potrzeby własnej instytucji można utworzyć własne CA i z jego pomocą generować certyfikaty. Może to ograniczyć koszty utrzymywania certyfikatów podpisywanych przez zaufane CA np. Verisign. Tak utworzone certyfikaty spowodują, że np. przeglądarka internetowa lub inne aplikacje będą generować ostrzeżenia związane z brakiem możliwości weryfikacji podpisu (brakiem zaufania do CA podpisującej wystawiony certyfikat). By uniknąć generowania takich ostrzeżeń, certyfikat własnego CA należy zaimportować do przeglądarki.

2.3.4. PKI

Wyżej opisana koncepcja obiegu informacji związanych z wystawianiem certyfikatów dla podmiotów, wraz z istnieniem organizacji CA poświadczających związek certyfikatu z konkretną instytucją lub osobą nosi nazwę Infrastruktury Klucza Publicznego (ang. Public Key Infrastructure), w skrócie PKI.

Struktura PKI podlega standaryzacji i opiera się na dwóch elementach. Jednym jest standard X.509 opisujący strukturę certyfikatów oraz drugi określany mianem PKCS (ang. Public Key Cryptography Standards).

3. Ćwiczenia

3.1. Docker

# dpkg -i docker.io_1.6.2~dfsg1-1ubuntu4~14.04.1_i386.deb

W dalszej części scenariusza trzeba pamiętać o tym, że Docker Hub nie odróżnia systemów gościa 32- i 64-bitowych, gdyż zwykle nie ma to znaczenia. Na szczęście mamy do dyspozycji obrazy z 32-bitowym Ubuntu:

docker pull ioft/i386-ubuntu
docker run -i -t ioft/i386-ubuntu bash -l
  • Wykonaj polecenia z treści powyższego modułu.

  • Napisz

docker images
  • Skasuj wszyskie obrazy.
  • Utwórz w katalogu z plikiem Dokerfile podkatalog a z plikami a1 i a2 i podkatalog b z plikiem b1.
  • Zmodyfikuj Dockerfile tak, aby kopia podkatalogu a była widoczna w kontenerze (polcenie ADD)
  • Zmodyfikuj Dockerfile tak, aby podkatalog b był widoczy w kontenerze (nie jako kopia).

3.2. SSL

Będziemy posługiwać się skryptami CA.sh, by uniknąć złożoności bezpośredniego wywołania programu openssl. Zachęcamy jednak do przejrzenia zawartości CA.sh i używanych w nim parametrów wywołania programu openssl.

3.2.1. Tworzenie nowego CA

/usr/lib/ssl/misc/CA.sh -newca

następnie:

enter to create

Wymagane hasło służy do ochrony klucza prywatnego, należy je podać, następnie:

Country Name (2 letter code) [AU]:PL
State or Province Name (full name) [Some-State]:Mazowieckie
Locality Name (eg, city) []:Warszawa
Organization Name (eg, company) [Internet Widgits Pty Ltd]:MIM UW
Organizational Unit Name (eg, section) []:SO LAB
Common Name (eg, YOUR name) []:CA SO LAB
Email Address []:ca@mimuw.edu.pl
Please enter the following 'extra' attributes
to be sent with your certificate request
A challenge password []: pomijamy
An optional company name []: pomijamy

W tym miejscu pojawi się pytanie o hasło chroniące nasz klucz prywatny (ustawione w poprzednim kroku). Hasło to jest potrzebne, ponieważ certyfikat tworzonego właśnie CA (root certificate, self-signed certificate) będzie podpisywany kluczem prywatnym tego CA.

W efekcie powstał certyfikat naszego CA w katalogu DemoCA/cacert.pem oraz klucz prywatny CA w DemoCA/private/cakey.pem.

3.2.2. Tworzenie prośby o certyfikację

Tworzymy parę kluczy i prośbę do CA o certyfikowanie wygenerowanego klucza publicznego.

/usr/lib/ssl/misc/CA.sh -newreq

Podajemy hasło do ochrony nowo tworzonego klucza prywatnego, następnie:

Country Name (2 letter code) [AU]:PL
State or Province Name (full name) [Some-State]:Mazowieckie
Locality Name (eg, city) []:Warszawa
Organization Name (eg, company) [Internet Widgits Pty Ltd]:MIM UW SO LAB
Organizational Unit Name (eg, section) []:SO LAB
Common Name (eg, YOUR name) []:solabXX.mimuw.edu.pl 
       (zastąp XX numerem twojej stacji roboczej)
Email Address []: solab13@mimuw.edu.pl
 
A challenge password []: pomijamy
An optional company name []: pomijamy
Request is in newreq.pem, private key is in newkey.pem.

Ponieważ klucz publiczny używać będziemy do zestawiania połączeń https, Common Name musi być nazwą hosta, dla którego wystawiamy certyfikat (inaczej przeglądarka internetowa będzie wyświetlać komunikat o niezgodności).

Usuwanie hasła z klucza prywatnego powstałego przy okazji wystawiania prośby:

openssl rsa -in newkey.pem -out newkey.pem

(wczytujemy i wypisujemy klucz prywatny, wczytanie wymaga podania hasła, bo zostało wcześniej ustawione).

Powyższy krok jest potrzebny, gdyż serwer http nie mógłby skorzystać z klucza prywatnego zabezpieczonego hasłem.

3.2.3. Wystawianie certyfikatu (podpisywanie utworzonej prośby kluczem prywatnym CA)

/usr/lib/ssl/misc/CA.sh -sign
 
Enter pass phrase for ./demoCA/private/cakey.pem:

Należy podać hasło ustawione przy okazji tworzenia CA. Hasło to chroni klucz prywatny CA, którym będzie wykonany podpis.

Certificate is to be certified until Nov 24 22:19:47 2010 GMT (365 days)
Sign the certificate? [y/n]:y

Standardowo certyfikat jest wystawiany na rok. By zmienić okres ważności certyfikatu, należy zmienić liczbę dni w pliku /usr/lib/ssl/misc/CA.sh. Zadziała to przy wystawianiu prośby, ale niestety zmienna DAYS w CA.sh nie jest używana przy podpisywaniu, więc przed podpisaniem należy zmienić liczbę dni w konfiguracji domyślnej w pliku: /etc/ssl/openssl.cnf albo zmodyfikować odpowiednio skrypt CA.sh.

W końcu gotowy certyfikat:

Signed certificate is in newcert.pem

3.2.4. Konfiguracja obsługi protokołu https na przykładzie serwera apache

Do katalogu /etc/ssl/certs/ skopiuj podpisany certyfikat wystawiony dla hosta (newcert.pem). Do katalogu /etc/ssl/private skopiuj odpowiadający certyfikatowi klucz prywatny (newkey.pem).

Należy teraz włączyć mod-ssl poleceniem:

a2enmod

po ukazaniu się listy dostępnych modułów, należy wybrać ssl.
Następnie trzeba włączyć obsługę konfiguracji ssl:

a2ensite

i wybrać default-ssl.

W pliku konfiguracyjnym /etc/apache2/sites-available/default-ssl ustawić odpowiednie nazwy zainstalowanego certyfikatu i klucza prywatnego:

    SSLCertificateFile    /etc/ssl/certs/newcert.pem
    SSLCertificateKeyFile /etc/ssl/private/newkey.pem

i zrestartować serwer http:

/etc/init.d/apache2 restart

Teraz już można się cieszyć dostępem po https. Można to sprawdzić przeglądarką:

https://solab13.mimuw.edu.pl/

Przeglądarka wyświetli ostrzeżenie mówiące o braku zaufania do CA, które podpisało certyfikat dla hosta solab13 (czyli CA, które stworzyliśmy na początku tych ćwiczeń). Jeśli ufasz swojemu lokalnemu CA, możesz zaimportować do przeglądarki certyfikat lokalnej CA z pliku DemoCA/cacert.pem. Po zaimportowaniu certyfikatu CA, przeładuj stronę - nie powinna już generować ostrzeżeń.

Połącz się ze stroną https://localhost.
Dlaczego generowane jest ostrzeżenie?

Uwaga!
W ogólności, choć istnieją przypadki szczególne, jeśli chcemy utrzymywać na naszej maszynie kolejną
treść (np. stronę) dostępną po https pod inną nazwą domenową, istnieje konieczność posiadania
kolejnego adresu IP lub użycia niestandardowego portu ponieważ najpierw uzgadniane jest szyfrowane połączenia, a potem przesyła się dane HTTP, w szczególności oczekiwaną nazwę hosta. Jeżeli ktoś wierzy, że problem da się rozwiązać, może zajrzeć na stronę https://en.wikipedia.org/wiki/Server_Name_Indication. Jeżeli kto wierzy, że rozwiązanie skomplikowanego problemu nie może być proste, może zajrzeć na stronę https://www.digicert.com/ssl-support/apache-secure-multiple-sites-sni.htm.

4. Literatura

Obowiązkowa: ten dokument.
Obowiązkowa: dokument dostępny na Ważniaku 2:
http://wazniak.mimuw.edu.pl/index.php?title=Bezpiecze%C5%84stwo_system%C...

Nieobowiązkowa:
http://linux-vserver.org/
http://www.openssl.org/
http://www.gnu.org/software/gnutls/

Zaliczenie 2009

1. Uruchom vserver o nazwie vserver1 z podstawowym środowiskiem. Nazwa gościa: solabvxx, gdzie xx jest takie samo jak w nazwie hosta. Adres IP gościa większy o 200 od adresu IP hosta. Skonfiguruj ssh tak, aby dało się zalogować na roota, ale tylko do vservera. Wewnątrz systemu gościa uruchom serwer http (apache2) tak, aby dało się do niego połączyć protokołem http.

2. Utwórz własne CA o następujących parametrach:
CN = BSK CA
OU = BSK
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
Termin ważności: 5 lat

3. Wygeneruj prośbę o wydanie certyfikatu dla hosta solabxx.mimuw.edu.pl:
OU = MIM UW SO LAB
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
gdzie xx to numer stacji roboczej (zawarty w hostname)
Termin ważności: 3 lata

4. Wystaw certyfikat dla solabxx.mimuw.edu.pl za pomocą utworzonego CA.

5. Skonfiguruj serwer http apache, tak, aby można się było połączyć do hosta z użyciem protokołu https. Ciekawsza wersja zadania dla zainteresowanych: Wykonać j.w. ale w vserverze (środowisku systemu gościa).

6. Zaimportuj certyfikat CA do przeglądarki firefox (iceweasel)

7. Wystaw certyfikat dla hosta hydra.mimuw.edu.pl i użyj go w konfiguracji swojego serwera http. Jak przeglądarka reaguje na próbę połączenia z Twoim hostem o nazwie solabxx?

Zaliczenie 2010

1. Utwórz i uruchom vserver o nazwie vserver1 z podstawowym środowiskiem. Nazwa gościa: vsolabxx, gdzie xx jest takie samo jak w nazwie hosta. Adres IP gościa większy o 200 od adresu IP hosta.
Wewnątrz systemu gościa zainstaluj i uruchom serwer http (apache2), tak, aby dało się z nim połączyć przeglądarką uruchomioną w systemie hosta.
Wewnątrz systemu gościa zainstaluj i uruchom serwer telnet, tak, aby dało się z nim połączyć klientem telnet uruchomionym w systemie hosta.

2. Utwórz własne CA o następujących parametrach:
CN = BSK CA
OU = BSK
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
Termin ważności: 4 lata

3. Wygeneruj prośbę o wydanie certyfikatu dla hosta
vsolabxx.mimuw.edu.pl:
OU = MIM UW SO LAB
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
gdzie xx to numer stacji roboczej (zawarty w hostname)
Termin ważności: 2 lata

4. Wystaw certyfikat dla vsolabxx.mimuw.edu.pl za pomocą utworzonego CA

5. Na gościu ( vsolabXX ) skonfiguruj serwer http apache tak, aby można się było połączyć z użyciem protokołu https.

6. Skonfiguruj system hosta tak, by nie pojawiały się ostrzeżenia przeglądarki przy próbie połączenia https z vsolab03.mimuw.edu.pl.

7. Wystaw certyfikat dla hosta hydra.mimuw.edu.pl i użyj go w konfiguracji swojego serwera http. Jak przeglądarka reaguje na próbę połączenia z Twoim hostem o nazwie vsolabxx?

Zaliczenie 2011

1. Utwórz i uruchom vserver o nazwie vsolabxx z podstawowym środowiskiem. Nazwa gościa: vsolabxx, gdzie xx jest takie samo jak w nazwie hosta. Adres IP gościa niech będzie większy o 200 od adresu IP hosta.
Wewnątrz systemu gościa zainstaluj i uruchom serwer http (apache2), tak, aby dało się z nim połączyć przeglądarką uruchomioną w systemie
hosta.

2. Utwórz własne CA o następujących parametrach:
CN = BSK LAB CA
OU = BSK
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
Termin ważności: 10 lat

3. Wygeneruj prośbę o wydanie certyfikatu dla hosta
solabxx.mimuw.edu.pl:
OU = MIM UW BSK LAB
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
gdzie xx to numer Twojej stacji roboczej (zawarty w hostname)
Termin ważności: 4 lata

4. Wystaw certyfikat dla solabxx.mimuw.edu.pl za pomocą utworzonego CA.

5. Na hoście przy którym pracujesz skonfiguruj serwer http apache tak, aby można było połączyć się z użyciem protokołu https.
Wykorzystaj wygenerowany wcześniej certyfikat.

6. Skonfiguruj system hosta tak, by nie pojawiały się ostrzeżenia przy próbie połączenia https z przeglądarki firefox/iceweasel.

7. Wystaw certyfikat tzw. self-signed na 365 dni i użyj go w konfiguracji apache zamiast utworzonego w p. 4.
Która metoda wygenerowania certyfikatu jest lepsza w sensie bezpieczeństwa? Należy zauważyć, iż w obu przypadkach nie używamy zewnętrznego, zaufanego Centrum Certyfikacji.

Zaliczenie 2012

1. Utwórz i uruchom vserver o nazwie vsolabxx z podstawowym środowiskiem. Nazwa gościa: vsolabxx, gdzie xx jest takie samo jak w nazwie hosta. Adres IP gościa niech będzie większy o 200 od adresu IP hosta.

Wewnątrz systemu gościa zainstaluj i uruchom serwer ssh, tak, aby dało się z nim połączyć z systemu hosta.

Ogranicz pamięć (RSS) dla gościa do 64MB. Sprawdź, czy ustawiony limit działa.

2. Utwórz własne CA o następujących parametrach:
CN = BSK
OU = BSK Certification Authority
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
Termin ważności: 15 lat

3. Wygeneruj prośbę o wydanie certyfikatu dla hosta
www.solab.mimuw.edu.pl:
OU = MIM UW BSK LAB
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
Termin ważności: 5 lat

4. Wystaw certyfikat dla www.solab.mimuw.edu.pl za pomocą utworzonego CA.

5. Na hoście przy którym pracujesz skonfiguruj serwer http apache tak, aby można było połączyć się z użyciem protokołu https.
Wykorzystaj wygenerowany wcześniej certyfikat. Zadbaj o to, aby pod nazwą www.solab.mimuw.edu.pl był dostępny Twój serwer
z zainstalowanym wcześniej certyfikatem.

6. Zadbaj o to, aby nie pojawiały się ostrzeżenia przy próbie połączenia https z przeglądarki firefox/iceweasel.

7. Połącz się za pomocą protokołu https korzystając z faktycznej nazwy Twojego hosta (solabxx.mimuw.edu.pl). Jak zinterpretujesz
komunikat utworzony przez przeglądarkę?

Zaliczenie 2013

1. Utwórz i uruchom vserver o nazwie vsolabxx z podstawowym środowiskiem. Nazwa gościa: vsolabxx,
gdzie xx jest takie samo jak w nazwie hosta. Adres IP gościa niech będzie większy o 200 od adresu IP hosta.

Wewnątrz systemu gościa zainstaluj i uruchom serwer ssh, tak, aby dało się z nim połączyć z systemu hosta.

Ogranicz pamięć (RSS) dla gościa do 128MB. Sprawdź, czy ustawiony limit działa.

2. Utwórz własne CA o następujących parametrach:
CN = BSK
OU = BSK Certification Authority
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
Termin ważności: 15 lat

3. Wygeneruj prośbę o wydanie certyfikatu dla hosta
*.ssltest.mimuw.edu.pl:
OU = MIM UW BSK LAB
ST = Mazowieckie
O = MIM UW
C = PL
Termin ważności: 5 lat

4. Wystaw certyfikat dla *.ssltest.mimuw.edu.pl za pomocą utworzonego CA.

5. Na solabxx skonfiguruj serwer http apache tak, aby można było połączyć się z użyciem protokołu https.
Wykorzystaj wygenerowany wcześniej certyfikat. Zadbaj o to, aby pod nazwami www.ssltest.mimuw.edu.pl
i www2.ssltest.mimuw.edu.pl był dostępny Twój serwer z zainstalowanym wcześniej certyfikatem.
Pod nazwami www.ssltest.mimuw.edu.pl i www2.ssltest.mimuw.edu.pl
powinna być serwowana inna treść (np. pliki index.html o różnej zawarości).

6. Zadbaj o to, aby nie pojawiały się ostrzeżenia przy próbie połączenia https z przeglądarki firefox/iceweasel.
Jakią rolę pełni w tym certyfikat wystawiony z CN *.ssltest.mimuw.edu.pl? Jakie ma to konsekwencje dla bezpieczeństwa
serwera/serwerów http używających tego certyfikatu? Dlaczego warto/nie warto wystawiać
certyfikatu dla *.ssltest.mimuw.edu.pl zamiast dla www.ssltest.mimuw.edu.pl i www2.ssltest.mimuw.edu.pl
osobno?

7. Połącz się za pomocą protokołu https korzystając z faktycznej nazwy Twojego hosta (https://solabxx.mimuw.edu.pl). Jak zinterpretujesz serwowaną treść i komunikat utworzony przez przeglądarkę?

Zaliczenie 2014

Zaliczenie 2014

1. Utwórz i uruchom vserver o nazwie vsolabxx z podstawowym środowiskiem. Nazwa gościa: vsolabxx, gdzie xx jest takie samo jak w nazwie hosta. Adres IP gościa niech będzie większy o 200 od adresu IP hosta.

2. Wewnątrz systemu gościa zainstaluj i uruchom serwer ssh, tak, aby dało się z nim połączyć z systemu hosta.

3. Wewnątrz systemu gościa zainstaluj i uruchom serwer http (apache2), tak, aby dało się z nim połączyć przeglądarką uruchomioną w systemie hosta. Możesz wyłączyć serwer http na systemie gospodarza. Powinieneś móc połączyć się z http://vsolabxx i http://vsolabxx.mimuw.edu.pl. Zmień domyślną zawartość pliku index.html.

4. W systemie gospodarza utwórz własne CA o następujących parametrach:
CN = BSK
OU = BSK Certification Authority
ST = Mazowieckie
O = MIMUW
C = PL
Termin ważności: 10 lat

5. Wygeneruj prośbę o wydanie certyfikatu dla hosta vsolabxx:
CN = vsolabxx.mimuw.edu.pl
OU = BSK LAB
ST = Mazowieckie
O = MIMUW
C = PL
Termin ważności: 2 lata

6. Wystaw certyfikat dla vsolabxx.mimuw.edu.pl za pomocą utworzonego CA.

7. Na vsolabxx skonfiguruj serwer http apache tak, aby można było połączyć się z użyciem protokołu https. Wykorzystaj wygenerowany wcześniej certyfikat. Zadbaj o to, aby pod nazwą https://vsolabxx.mimuw.edu.pl był dostępny Twój serwer z zainstalowanym wcześniej certyfikatem i aby nie pojawiały się ostrzeżenia przy próbie połączenia https z przeglądarki.

8. Połącz się za pomocą protokołu https korzystając ze skróconej nazwy Twojego hosta (https://vsolabxx). Jak zinterpretujesz komunikat utworzony przez przeglądarkę?

Zaliczenie 2015

Zaliczenie 2015

Niech xx będzie numerem w nazwie komputera, przy którym pracujesz (np. 10 dla solab10).

1. Utwórz i uruchom VServer o nazwie vsolabxx z podstawowym środowiskiem. Adres IP vsolabxx niech będzie większy o 200 od adresu IP hosta.

2. Na systemie gospodarza (solabxx) zainstaluj i uruchom serwer ssh, tak, aby dało się z nim połączyć z systemu gościa.

3. Na systemie gościa (vsolabxx) zainstaluj i uruchom serwer http (apache2), tak, aby dało się z nim połączyć przeglądarką uruchomioną w systemie gospodarza. Możesz wyłączyć serwer http na systemie gospodarza. Zmień domyślną zawartość pliku /var/www/index.html na vsolabxx oraz /etc/hosts na solabxx. Powinieneś móc połączyć się z http://vsolabxx.mimuw.edu.pl.

4. W systemie gospodarza utwórz własne CA o następujących parametrach:
C = PL
ST = Mazowieckie
LN = Warsaw
ON = MIMUW
OU = BSK
CN = BSK Certification Authority
mail = ca@mimuw.edu.pl

Termin ważności: 10 lat

5. Wygeneruj prośbę o wydanie certyfikatu dla:
C = PL
ST = Mazowieckie
LN = Warsaw
ON = MIMUW
OU = BSK
CN = bsklabxx.mimuw.edu.pl
mail = bsk@mimuw.edu.pl

Termin ważności: 4 lata

6. Wystaw certyfikat dla bsklabxx.mimuw.edu.pl za pomocą utworzonego CA.

7. Na vsolabxx skonfiguruj serwer http apache tak, aby można było połączyć się z użyciem protokołu https. Wykorzystaj wygenerowany wcześniej certyfikat. Zadbaj o to, aby pod nazwą https://bsklabxx.mimuw.edu.pl był dostępny Twój serwer z zainstalowanym wcześniej certyfikatem i aby nie pojawiały się ostrzeżenia przy próbie połączenia https z przeglądarki.

8. Połącz się z https://vsolabxx.mimuw.edu.pl. Jak zinterpretujesz komunikat utworzony przez przeglądarkę?

Zaliczenie 2016

Zaliczenie 2016

Niech xx będzie numerem w nazwie komputera, przy którym pracujesz (np. 10 dla solab10).

1. Utwórz i uruchom kontener Dockera o nazwie vsolabxx.

2. W kontenerze zainstaluj serwer http (apache2), tak, aby dało się z nim połączyć przeglądarką uruchomioną w systemie gospodarza. Możesz wyłączyć serwer http na systemie gospodarza. Zmień domyślną zawartość pliku /var/www/index.html na vsolabxx oraz /etc/hosts na solabxx. Powinieneś móc połączyć się z http://vsolabxx.mimuw.edu.pl. Skonfiguruj kontener tak, aby polecenie docker run dla tego kontenera uruchamiało serwer apache2.

3. W systemie gospodarza utwórz własne CA o następujących parametrach:
C = PL
ST = Mazowieckie
LN = Warsaw
ON = MIMUW
OU = BSK
CN = BSK Certification Authority 16
mail = ca@mimuw.edu.pl

Termin ważności: 10 lat

4. Wygeneruj prośbę o wydanie certyfikatu dla:
C = PL
ST = Mazowieckie
LN = Warsaw
ON = MIMUW
OU = BSK
CN = bsklabxx.mimuw.edu.pl
mail = bsk@mimuw.edu.pl

Termin ważności: 4 lata

5. Wystaw certyfikat dla bsklabxx.mimuw.edu.pl za pomocą utworzonego CA.

6. W pliku Dockerfile konetnera vsolabxx skonfiguruj serwer http apache tak, aby można było połączyć się z użyciem protokołu https. Wykorzystaj wygenerowany wcześniej certyfikat. Zadbaj o to, aby pod nazwą https://bsklabxx.mimuw.edu.pl był dostępny Twój serwer z zainstalowanym wcześniej certyfikatem i aby nie pojawiały się ostrzeżenia przy próbie połączenia https z przeglądarki.

7. Połącz się z https://vsolabxx.mimuw.edu.pl.

Laboratorium 11 i 12: firewall iptables, vpn

Systemy programowych zapór sieciowych

Zapora sieciowa ma za zadanie filtrować ruch przychodzący i wychodzący z danego urządzenia sieciowego (na przykład komputera). Dzięki filtrowaniu ruchu możemy zapewniać różnego rodzaju zasady bezpieczeństwa związane z danym urządzeniem sieciowym.

Podstawowa funkcjonalność zapory polega na filtrowaniu pakietów, które przepuszcza tylko te pakiety, które odpowiadają wyznaczonym przez nas
zasadom bezpieczeństwa. Pakiety, które nie są przepuszczane mogą być porzucane po cichu lub też odrzucane z komunikatem do nadawcy. W zaporze sieciowej możemy filtrować zarówno ruch przychodzący, jak i wychodzący. Reguły filtrowania mogą być dosyć skomplikowane, w tym mogą uwzględniać stan protokołu, dla którego wykonywane jest filtrowanie.

Kolejną ważną funkcjonalnością zapory jest możliwość wykonywania translacji adresów. Istnieją dwa główne rodzaje translacji adresów:

  • SNAT pozwala komputerom w sieci wewnętrznej na dostęp do różnego rodzaju serwerów z Internetu,
  • DNAT pozwala komputerom z sieci zewnętrznej (Internetu) na dostęp do różnego rodzaju serwerów umieszczonych w sieci wewnętrznej.

Uwaga: By korzystać z translacji adresów, zwykle trzeba zezwolić na przekazywanie pakietów ip przez jądro:
echo 1 > /proc/sys/net/ipv4/ip_forward

Jeszcze inną ważną funkcjonalnością jest możliwość modyfikowania różnych fragmentów przechodzących pakietów (w istocie translacja adresów jest też przykładem tego rodzaju funkcjonalności). Dzięki temu możemy pakiety tak modyfikować, że poruszają się po sieci w bardziej regularny lub
łatwiej sterowalny sposób.

Często w praktyce administracyjnej przydaje się także możliwość rejestrowania różnego rodzaju sytuacji sieciowych. Zapory pozwalają na śledzenie i rejestrowanie wielu sytuacji. Przydaje się to do optymalizowania ruchu w sieci oraz wykrywania usterek w jej konfiguracji.

Dalsze informacje do przeczytania przed zajęciami:

Ćwiczenia - zapory sieciowe

  1. Ogranicz za pomocą iptables maksymalną wielkość pakietu ICMP-echo do 1kB.
  2. Ogranicz do 3 na minutę liczbę pakietów ICMP-echo.
  3. Ogranicz żądania http do 2kB wielkości i do 3 na minutę.
  4. Każ systemowi logować pakiety http większe niż 2kB i częstsze niż 3 na minutę, ale ich nie usuwać.
  5. Skonfiguruj zmienianie wartości pola TTL dla każdego pakietu na wartość 56 i sprawdź to, wykorzystując sniffer (tcpdump lub wiresharka).
  6. Spraw, żeby były usuwane pakiety większe niż 3 kB, zwracając komunikat błędu ICMP-net-unreachable.
  7. Pozmieniaj wartość pola MSS - sprawdzić wykorzystując sniffer.

Tworzenie sieci VPN

Wymagania dotyczące poufności, tajemnic produkcyjnych firm oraz konieczność umożliwiania pracownikom pracy zdalnej, w tym z domu, powoduje, że konieczne jest wprowadzanie metod udostępniania sieci wewnętrznej firmy przez szyfrowane kanały. Zwykle praca bezpośrednio za pomocą protokołu SSH jest niewystarczająca, dlatego sięga się po bardziej specjalizowane rozwiązania, takie jak VPN, które pozwalają na przekazywanie szyfrowanym kanałem całego ruchu sieciowego (bez konieczności ustanawiania odrębnych tuneli dla różnych aplikacji oraz bez ograniczenia się do protokołu TCP).

Wśród rozwiązań VPN dostępne są dwa podejścia:

  • tunelowanie ruchu VPN w protokole SSL,
  • przekazywanie ruchu VPN za pomocą protokołu IPsec.

Zasadnicza różnice między tymi dwoma podejściami:

  • tunelowanie w protokole SSL jest prostsze do zapewnienia,
  • tunelowanie w protokole SSL ma lepiej przetestowaną infrastrukturę (znacznie więcej użytkowników stosuje SSL),
  • tunelowanie w protokole SSL pozwala na korzystanie z powszechniej znanych mechanizmów,
  • tunelowanie w protokole IPsec można wykorzystywać przy uboższej infrastrukturze stosu sieciowego komputera.

Do tworzenia sieci VPN na bazie protokołu SSL służy OpenVPN.
Do tworzenia sieci VPN na bazie IPsec służy Openswan.

Dalsze informacje do przeczytania przed zajęciami:

Ćwiczenia VPN

Celem ćwiczeń jest budowanie poprawnej konfiguracji VPN krok po kroku.

Załóżmy, że komputer serwera VPN to vpn-server (adres ip ip-server), a klienta to vpn-client (adres ip ip-client).

Będziemy stawiać tunel VPN o adresach 10.0.0.1 (serwer) / 10.0.0.2 (klient)

1 instalacja pakietów openvpn

Na obu komputerach:

apt-get install openvpn

2 konfiguracja openvpn bez autoryzacji i szyfrowania

vpn-server# openvpn --ifconfig 10.0.0.1 10.0.0.2 --dev tun
vpn-client# openvpn --ifconfig 10.0.0.2 10.0.0.1 --dev tun --remote 192.168.1.10

Sprawdź, czy serwer nasłuchuje na porcie 1194 (:openvpn):

vpn-server# netstat -l | grep openvpn

Sprawdź, czy jest połączenie po vpn między komputerami:

vpn-client# ping 10.0.0.2
vpn-server# ping 10.0.0.1

3 konfiguracja openvpn ze wspólnym kluczem

Stwórz klucz:

vpn-server# openvpn --genkey --secret vpn-shared-key

Przegraj klucz do komputera klienta:

vpn-server# scp vpn-shared-key root@vpn-client:

Włącz vpn:

vpn-server# openvpn --ifconfig 10.0.0.1 10.0.0.2 --dev tun --secret vpn-shared-key 0
vpn-client# openvpn --ifconfig 10.0.0.2 10.0.0.1 --dev tun --remote ip-server --secret vpn-shared-key 1

Upewnij się, że tunel działa. Sprawdź, czy klient może korzystać z tunelu gdy nie ma klucza.

4 konfiguracja openvpn z certyfikatami

Do wygenerowania certyfikatów wykorzystaj skrypty z /usr/share/doc/openvpn/examples/easy-rsa/2.0

Ustaw właściciela certyfikatu (zmienne w pliku vars) na PL/Mazowieckie/Warszawa/mimuw-bsk-lab

Następnie wygeneruj certyfikaty dla centrum autoryzacji, klienta i serwera przez:

vpn-server# . vars
vpn-server# ./clean-all
vpn-server# ./build-ca
vpn-server# ./build-dh
vpn-server# ./build-key-server vpn-server
vpn-server# ./build-key vpn-client

Przekopiuj certyfikaty ca.cert, vpn-client.crt i klucz vpn-client.key na vpn-client.

vpn-server# openvpn --dev tun --tls--server --ifconfig 10.0.0.1 10.0.0.2 --ca ca.crt --cert vpn-server.crt --key vpn-server.key --dh dh1024.pem
vpn-client# openvpn --dev tun --tls-client --ifconfig 10.0.0.2 10.0.0.1 --ca ca.crt --cert vpn-client.crt --key vpn-client.key --remote [ip-vpn-server]

ZałącznikWielkość
Bsi_11_lab.pdf353.49 KB
Bsi_12_lab.pdf171.69 KB

Zaliczenie 2009

W celu wykonania tego zadania należy się dobrać w zespoły dwuosobowe.

Należy skonfigurować sieć VPN między dwoma komputerami z wykorzystaniem mechanizmu współdzielonego klucza. Następnie zaś skonfigurować zaporę na komputerze klienta VPN, tak aby wychodził z niego wyłącznie ruch VPN.

Należy zapisać wszystkie polecenia i opcje konfiguracji w pliku tekstowym, będzie on częścią rozwiązania. Sprawdzający zapewne będzie wymagał także prezentacji rozwiązania.

Zaliczenie 2010

W celu wykonania tego zadania należy się dobrać w zespoły dwuosobowe.

Należy skonfigurować sieć VPN między dwoma komputerami z wykorzystaniem certyfikatów. Następnie zaś skonfigurować zaporę na komputerze klienta VPN, tak aby wychodził z niego wyłącznie ruch VPN, a na serwerze tak, żeby wszystkie połączenia przez VPN były logowane.

Należy zapisać wszystkie polecenia i opcje konfiguracji w pliku tekstowym, będzie on częścią rozwiązania. Sprawdzający zapewne będzie wymagał także prezentacji rozwiązania.

Zaliczenie 2011

Zadanie zaliczeniowe wykonaj w parach i używając 2 komputerów. Jeden z komputerów skonfiguruj jako serwer VPN; drugi jako klient VPN. Tunel może wykorzystać te same adresy IP co w ćwiczeniach (10.0.0.1 i 10.0.0.2).

konfiguracja openvpn z certyfikatami

Do wygenerowania certyfikatów wykorzystaj skrypty z /usr/share/doc/openvpn/examples/easy-rsa/2.0

Ustaw właściciela certyfikatu (zmienne w pliku vars) na PL/Mazowieckie/Warszawa/mimuw-bsk-lab

Następnie wygeneruj certyfikaty dla centrum autoryzacji, klienta i serwera przez:

vpn-server# . vars
vpn-server# ./clean-all
vpn-server# ./build-ca
vpn-server# ./build-dh
vpn-server# ./build-key-server vpn-server
vpn-server# ./build-key vpn-client

Przekopiuj odpowiednie certyfikaty z keys/ do katalogów /etc/openvpn na vpn-server i vpn-client. (uwaga: to które pliki gdzie skopiować to już część zadania)

Napisz plik konfiguracyjny dla serwera i klienta; plik umieść w /etc/openvpn.
Skonfiguruj openvpn tak, by korzystało z certyfikatów do wzajemnej autoryzacji klienta i serwera.
Dodatkowo, uwzględnij następujące opcje

  • włącz kompresję
  • używaj TCP i portu 20500 na serwerze
  • włącz klienta i serwera w trybie demona
  • automatycznie utrzymuj połączenie przy życiu
  • zapisuj logi do /var/log/openvpn.log

Skonfiguruj openvpn tak, by można było go uruchomić na kliencie i na serwerze przez standardowy skrypt startowy ( /etc/init.d/openvpn start )

konfiguracja firewall'a dla vpn

  1. na komputerze klienta zezwól tylko na ruch przez VPN
  2. na komputerze serwera loguj wszystkie pakiety przychodzące przez VPN z prefiksem "VPN:"
  3. na komputerze serwera odrzucaj wszystkie pakiety ICMP-echo większe niż 1000 bajtów

konfiguracja serwera VPN jako bramki NAT

Skonfiguruj maszyny serwera i klienta tak, aby cały ruch sieciowy klienta przechodził przez łącze VPN.

Zaliczenie 2012

Zadanie zaliczeniowe wykonaj w parach i używając 2 komputerów. Należy skonfigurować sieć VPN między dwoma komputerami (klient-serwer) z wykorzystaniem certyfikatów oraz ustalić odpowiednie reguły zapory sieciowej. Pliki konfiguracyjne dla klienta i serwera napisz uwzględniając następujące opcje:

  • komunikacja odbywać ma się za pośrednictwem protokołu TCP
  • włącz kompresję LZO
  • ruch sieciowy z komputera klienta powinien odbywać się wyłącznie po VPN
  • komputer serwera skonfiguruj jako bramkę NAT dla klienta
  • komunikaty icmp-echo-request od klienta do serwera odrzucaj bez żadnego komunikatu, natomiast komunikaty icmp-echo od klienta "w świat" odrzucaj z komunikatem icmp-net-prohibited oraz loguj z prefiksem "ICMP rejected: "
  • odrzucaj wszystkie komunikaty od klienta do maszyny solab15 z komunikatem icmp-host-prohibited

Skonfiguruj openvpn tak, by można było go uruchomić na kliencie i na serwerze przez standardowy skrypt startowy (/etc/init.d/openvpn start). Logi openvpn powinny być zapisywane do pliku /var/log/openvpn.log

Zaliczenie 2013

Zadanie zaliczeniowe wykonaj w parach używając dwóch komputerów. Skonfiguruj sieć VPN między dwoma komputerami (apache i bramka) z wykorzystaniem certyfikatów oraz ustal odpowiednie reguły zapory sieciowej. Pliki konfiguracyjne dla bramki i serwera napisz uwzględniając następujące opcje:

  • openvpn można uruchomić na obu komputerach przez standardowy skrypt startowy (/etc/init.d/openvpn start).
  • Logi openvpn powinny być zapisywane do pliku /var/log/openvpn.log
  • komunikacja odbywać ma się za pośrednictwem protokołu TCP
  • włącz kompresję LZO
  • tunel VPN powinien używać adresów 10.x.0.1 i 10.x.0.2 gdzie x jest numerem komputera apache (np. dla solab15 x=15)
  • tylko komputery o nazwach (CN) apache i bramka mogą korzystać ze skonfigurowanego tunelu

Następnie skonfiguruj routing w następujący sposób:

  • komputer bramki skonfiguruj jako bramkę NAT dla serwera
  • ruch sieciowy z komputera apache powinien odbywać się wyłącznie po VPN
  • na komputerze apache uruchom serwer www działający na porcie 8080
  • przekieruj wszystkie odwołania do portu 80 bramki do portu 8080 serwera (używając tunelu do przesyłania pakietów) (uwaga: włącz przekierowanie pakietów nie tylko dla całego systemu, ale również dla interfejsu tun0)

Skonfiguruj firewall na bramce w następujący sposób:

  • odrzucaj wszystkie pakiety od apache do hosta solab01
  • odrzucaj wszystkie próby połączeń z eth0 przez TCP do portów inne niż 22, 80 i 1194; zapisuj informację do logów z prefixem "tcp rejected: "

Zaliczenie 2014

1. VPN (praca w parach)

Bazując na uzyskanej wiedzy o konfiguracji VPN, skonfiguruj serwer OpenVPN oraz
klienta, tak aby było możliwe połączenie sieciowe przez uzyskany tunel.

Przedstaw zalety oraz wady własnego rozwiązania i skonfigurowanych
parametrów połączenia.

2. Firewall (indywidualnie)

Za pomocą iptables skonfiguruj zaporę chroniącą lokalną stację roboczą/serwer
tak aby:

Zezwalać na dowolne połączenia wychodzące.
Zezwalać na połączenia przychodzące tylko pod warunkiem, że sami je inicjujemy.
Zezwalać na przychodzące połączenia inicjujące tylko na porty 443, 80 i 22
(na serwerze utrzymujemy serwery ssh oraz http, więc klienci muszą mieć dostęp).
Wpuszczać żądania echa ICMP.
Ograniczyć liczbę połączeń inicjujących przychodzących do portu 22 do 3 na minutę
z jednego źródłowego adresu IP.
Zadbać o interfejs loopback.
Przygotować regułę/reguły firewalla umożliwiające uruchomienie podstawowego serwera DNS.
Blokować wszystkie inne połączenia przychodzące.

Należy sprawdzić szczelność firewalla przedstawiając proponowane metody
testowania i ich wyniki.

Zaliczenie 2015

1. VPN (praca w parach)

Bazując na uzyskanej wiedzy o konfiguracji VPN, skonfiguruj serwer OpenVPN oraz
klienta, tak aby było możliwe połączenie sieciowe przez uzyskany bezpieczny tunel.

Przedstaw zalety oraz wady własnego rozwiązania i skonfigurowanych
parametrów połączenia.

2. Firewall (indywidualnie)

Za pomocą iptables skonfiguruj zaporę chroniącą lokalną stację roboczą/serwer
tak aby:

Zezwalać na dowolne połączenia wychodzące.
Zezwalać na połączenia przychodzące tylko pod warunkiem, że sami je inicjujemy.
Zezwalać na przychodzące połączenia inicjujące tylko na porty 80, 9000-9010.
(Dla celów testowania na serwerze powinny być uruchomione serwery ssh oraz http).
Wpuszczać żądania echa ICMP.
Zezwalać na połączenia inicjujące ssh tylko z podsieci BSK lab.
Ograniczyć liczbę połączeń inicjujących przychodzących do portu 22 do 10 na minutę
z jednego źródłowego adresu IP.
Zadbać o interfejs loopback.
Przygotować regułę/reguły firewalla umożliwiające uruchomienie podstawowego serwera DNS.
Blokować wszystkie inne połączenia przychodzące.

Sprawdź szczelność firewalla za pomocą nmapa przedstawiając proponowane metody
testowania. Porównaj wyniki testów dla portu 22 i 9000.

Zaliczenie 2016

Zadanie

1. Napisać skrypt tworzący indywidualne certyfikaty dla użytkowników serwera OpenVPN. Dane wejściowe: imię i nazwisko użytkownika oraz jego adres email (imienia i nazwiska należy użyć jako CN w generowanym certyfikacie). Wcześniej trzeba oczywiście zadbać o utworzenie CA na potrzeby VPN.

2. Napisać skrypt tworzący listę odwołanych certyfikatów dla użytkowników, którzy mają utracić dostęp. Uwzględnić listę CRL w konfiguracji serwera VPN.

3. Skonfigurować serwer OpenVPN oparty o transport tcp i ww. certyfikaty wraz z uwzględnieniem CRL.

4. Skonfigurować klienta OpenVPN tak, aby użytkownik mógł się połączyć z serwerem za pomocą swojego certyfikatu.

5. Na serwerze skonfigurować firewalla tak, aby można było wykonywać połączenia przychodzące jedynie do portu OpenVPN tcp tylko z podsieci 192.168.0.0/16.

Laboratorium 13... : termin dodatkowy

Laboratorium: umacnianie, utwardzanie - temat nierealizowany

Umacnianie ochrony systemu operacyjnego MS Windows

Wprowadzenie

Systemy operacyjne z rodziny Microsoft Windows należą niewątpliwie do liderów popularności na rynku systemów operacyjnych. W większości zastosowań domowych popularne "windowsy" sprawdzają się bardzo dobrze, co owocuje dużym przywiązaniem użytkowników do tych produktów. Istnieją zastosowania, w których systemy te słabo bądź w ogóle nie sprawdzają się, jednakże z powodu wygody użytkowania i przystępnego środowiska graficznego są liderem na rynku systemów biurkowych. Systemy MS Windows posiadają wbudowane mechanizmy podwyższające bezpieczeństwo i znajomość tych podstawowych rozwiązań powinna być znana każdemu użytkownikowi tych systemów. W niniejszym opracowaniu zostaną przedstawione różne aspekty podnoszenia poziomu bezpieczeństwa pracy w systemach MS Windows XP. Rozwiązania prezentowane należą do grupy zabiegów określanych mianem utwardzanie systemu (ang. system hardening) i mają na celu podniesienie poziomu bezpieczeństwa oferowanego przez system.

Konta użytkowników

Pierwszą czynnością podczas pracy z systemem Windows XP jest zalogowanie się do systemu. W większości wypadków konto, na które następuje logowanie, jest chronione hasłem użytkownika. Możliwe jest również automatyczne logowanie na konto danego użytkownika bez podawania hasła. Jednak taka konfiguracja nie jest zalecana. System Windows posiada rozbudowane możliwości konfigurowania kont użytkowników i procedury logowania. Opcje konfiguracyjne zlokalizowane są w oknie "Ustawienia zabezpieczeń lokalnych", w podgrupie "Zasady konta". Dostęp do "Ustawień zabezpieczeń lokalnych" można uzyskać poprzez okno "Panel sterowania" i dalej "Narzędzia administracyjne" lub przez uruchomienie polecenia secpol.msc.

Dostępne opcje to m.in.:

  • określenie maksymalnego okresu ważności hasła,
  • określenie minimalnej długości hasła,
  • pamiętanie historii haseł,
  • ustawienie progu blokady konta (liczby dopuszczalnych niepoprawnych logowań),
  • ustawienie czasu trwania blokady konta.

Inspekcja zdarzeń

System Windows oferuje możliwość inspekcji (ang. logging), czyli rejestrowania, różnych zdarzeń zachodzących w systemie (np. logowania na konto, użycia uprawnień itp.). Inspekcję poszczególnych zdarzeń można włączyć poprzez okno "Ustawienia zabezpieczeń lokalnych", w podgrupie "Zasady lokalne" i dalej "Zasady inspekcji". Zarejestrowane zdarzenia można przeglądać za pomocą programu
"Podgląd zdarzeń", dostępnego z okna "Narzędzia administracyjne" lub poprzez uruchomienie polecenia eventvwr.msc.

Niektóre ze zdarzeń mogących podlegać inspekcji to:

  • dostęp do obiektów,
  • użycie uprawnień,
  • zarządzanie kontami,
  • zdarzenia logowania na konto,
  • zmiana zasad zabezpieczeń.

Dezaktywacja kont

Wszelkie konta (w tym szczególnie konta zakładane domyślnie przez system lub aplikacje), poza rzeczywiście niezbędnymi, powinny być zablokowane (lub usunięte). Dezaktywacji konta (oraz zmiany innych właściwości) można dokonać poprzez okno "Zarządzanie komputerem", w podgrupie "Narzędzia systemowe", a dalej "Użytkownicy i grupy lokalne", "Użytkownicy". Dostęp do "Zarządzania
komputerem" można uzyskać z okna "Narzędzia administracyjne" lub poprzez uruchomienie polecenia compmgmt.msc.

Konta użytkowników uprzywilejowanych

Konta użytkowników uprzywilejowanych należy szczególnie starannie chronić przed wykorzystaniem przez osoby nieuprawnione. W pewnym stopniu można utrudnić nielegalne wykorzystanie konta Administratora (włamanie) przez zmianę standardowej nazwy tego konta, często oczekiwanej przez intruzów. Jednak wszelkie konta w systemie posiadają oprócz nazw także identyfikatory numeryczne, które nie ulegają zmianie nawet po ewentualnej zmianie nazwy konta (zaawansowane metody ataku korzystają z takich identyfikatorów). Nazwę użytkownika uprzywilejowanego można zmienić w oknie "Ustawienia zabezpieczeń lokalnych", w podgrupie "Zasady lokalne" i dalej "Opcje zabezpieczeń".

System plików

System plików NTFS umożliwia związanie z każdym zasobem plikowym (w tym katalogiem) listy kontroli dostępu ACL (Access Control List). Dostęp do prostych ustawień ACL pliku (katalogu) jest możliwy z poziomu np. "Eksploratora Windows" w opcji "Właściwości" (menu "Plik" lub kontekstowe), w zakładce "Zabezpieczenia". Rozszerzone listy ACL są dostępne po wyborze opcji "Zaawansowane".


Rozszerzone listy ACL są dostępne po wyborze opcji "Zaawansowane".

UWAGA! Może się zdarzyć, że zakładka "Zabezpieczenia" jest ukryta. Należy wtedy upewnić się, że korzystamy z systemu plików NTFS (FAT32 nie obsługuje ACL) i wykonać następujące czynności: otworzyć okno "Eksploratora", z menu "Narzędzia" wybrać "Opcje folderów..." i w zakładce "Widok" odznaczyć opcję "Użyj prostego udostępniania plików (zalecane)", a następnie zastosować zmiany.

Listy kontroli dostępu w NTFS są bardziej rozbudowane niż POSIX ACL. Oprócz standardowych praw oczytu, zapisu i wykonywania, udostępniają m.in.:

  • prawo odczytu-zapisu atrybutów,
  • prawo tworzenia plików i folderów,
  • prawo usuwania folderów i plików,
  • prawo odczytu-zapisu uprawnień,
  • prawo przejęcia na własność.

Szyfrowanie danych

System plików NTFS umożliwia również ochronę kryptograficzną zasobów plikowych, metodą szyfrowania symetrycznego (algorytmem DESX).

Dostęp do tej opcji mamy również z poziomu "Właściwości" pliku, wybierając opcję "Zaawansowane..." w zakładce "Ogólne". Użyty do szyfrowania klucz właściciela pliku przechowywany jest w certyfikacie użytkownika. Razem z nim system operacyjny utrzymuje też klucz uniwersalny usługi systemowej Data Recovery Agent. Klucze te są widoczne w aplikacji Microsoft Management Console (program mmc).

Aby je zobaczyć, należy w oknie MMC z menu "Plik" wybrać opcję "Dodaj/Usuń przystawkę" (np. klawiszem Ctrl-M), a następnie dodać przystawkę "Certyfikaty – bieżący użytkownik".

Środowisko sieciowe, udziały sieciowe

Rdzennymi w środowisku MS Windows protokołami sieciowymi obsługującymi zasoby udostępniane w otoczeniu sieciowym są NetBIOS (Network Basic Input/Output System) i SMB (Server Message Block). Nie są to, niestety, wyrafinowane protokoły, szczególnie pod względem bezpieczeństwa. Udziałami nazywa się w protokole SMB udostępnione poprzez sieć zasoby systemu operacyjnego. Polecenie
net z argumentem share pozwala wyświetlić listę udziałów bieżącego systemu.

Systemy MS Windows bezpośrednio po instalacji tworzą pewne udziały domyślne (dla Windows XP są to np. C$ oraz ADMIN$), które, jakkolwiek na ogół nie stanowią istotnej luki ezpieczeństwa, często nie są potrzebne i powinny być wyłączone. W tym celu niezbędna jest modyfikacja rejestru systemowego. Dla systemu Windows XP w gałęzi HLM\SYSTEM\CurrentControlSet\Services\LanManServer w kluczu parameters należy dodać wartość AutoShareWks typu DWORD równą 0 i ponownie uruchomić system.


Ukrycie komputera w otoczeniu sieciowym

W systemie Windows XP istnieje możliwość ukrycia nazwy bieżącego komputera w otoczeniu sieciowym, z zachowaniem jednocześnie możliwości udostępniania zasobów. Ukrycie takie w czasie bieżącej sesji umożliwia polecenia net z argumentem config server:

C:\> net config server /hidden:yes

/hidden – opcja ukrycia nazwy w otoczeniu sieciowym, możliwe wartości yes oraz no.

Aby trwale uczynić nazwę bieżącego komputera niewidoczną w otoczeniu sieciowym, należy zmodyfikować wpis w rejestrze systemowym: w gałęzi HLM\SYSTEM\CurrentControlSet\Services\LanManServer w kluczu parameters należy dodać wartość Hidden typu DWORD równą 1.

Zapory sieciowe

W systemie Windows XP SP 2 dostępne jest "Centrum zabezpieczeń" zawierające m.in. "Zaporę sieciową".

Niestety ta prosta zapora nie umożliwia precyzyjnej kontroli ruchu sieciowego.

Z tego powodu nieodzowne jest zainstalowanie oddzielnego produktu typu Personal Firewall. Dobrym przykładem może być Kerio Personal Firewall (firmy Kerio), który pozwala na wielopoziomowe filtrowanie ruchu sieciowego.

Podsumowanie

Systemy z rodziny MS Windows są bardzo popularne. Nie wszystkie elementy systemu stoją na tak wysokim poziomie jak graficzny interfejs użytkownika. W Internecie można znaleźć wiele przykładów na to, że systemy te są podatne na wiele groźnych ataków, w których wyniku użytkownicy mogą być narażeni na utratę dany, szantaże i straty materialne spowodowane kradzieżą numerów kont, haseł itp. Firma Microsoft dokłada starań, aby jej produkty były coraz mniej podatne na różnego typu ataki, jednak nie zwalnia to użytkowników od interesowania się bezpieczeństwem systemu operacyjnego, którego używają na co dzień. Dlatego też podstawowa wiedza z dziedziny szeroko rozumianego bezpieczeństwa systemów komputerowych i informacji jest konieczna do przyswojenia, jeśli użytkownicy nie chcą być biernymi obserwatorami nadużyć komputerowych popełnianych na ich systemach operacyjnych.

Problemy do dyskusji

  • Jakie znasz ataki, na które podatne są systemy z rodziny MS Windows?
  • Czy wiesz, jak się bronić przed najczęstszymi atakami takim jak wirusy, robaki internetowe, programy szpiegujące i spam?
  • Czy znasz i używasz popularnych zamienników programów stosowanych na platformie MS Windows, będących często powodem problemów z bezpieczeństwem? Czy potrafisz wymienić takie programy?

Ćwiczenia

1. Utwórz konto użytkownika test1 z hasłem test.

2. Zweryfikuj trudność złamania haseł w systemie za pomocą wybranego narzędzia typu reactive password checking (np. LC4, który można pobrać ze strony www.net-security.org).

3. Włącz opcję "Hasło musi spełniać wymagania co do złożoności" w "Ustawieniach zabezpieczeń lokalnych" i ustaw następujące parametry:
a. maksymalny wiek hasła: 42 dni,
b. minimalna długość hasła: 8 znaków,
c. minimalny okres ważności hasła: 2 dni,
d. 24 ostatnie hasła pamiętane w historii,
e. wyłączone odwracalne szyfrowanie haseł,
f. utwórz użytkownika "test2" w tak zmienionym środowisku.

4. Ustaw i przetestuj następujące parametry blokady konta:
a. próg blokady: 4 próby,
b. czas trwania blokady: 30 minut,
c. zerowanie licznika prób: po 30 minutach.

5. Wyłącz przechowywanie skrótów kryptograficznych haseł w postaci LMhash:
a. Znajdź i włącz opcję "Zabezpieczenia sieci: nie przechowuj wartości hash programu LAN Manager" w "Zasadach zabezpieczeń lokalnych".
b. Sprawdź ponownie programem LC4, czy skróty Lmhash są dostępne.

6. Włącz i przetestuj inspekcję zdarzeń logowania zakończonych sukcesami i niepowodzeniem.

7. Zidentyfikuj i wyłącz nieużywane konta.

8. Zmień nazwę konta Administratora, np. na Szef.

9. Przetestuj dodawanie i usuwanie zaawansowanych opcji dostępu do pliku i katalogu między użytkownikami test1 i test2.

10. Utwórz plik tekstowy tajne.txt o dowolnej treści. Wyświetl jego zawartość w Eksploratorze oraz w konsoli tekstowej (np. poleceniem type). Następnie:
a. Zaszyfruj ten plik i spróbuj ponownie wyświetlić jego zawartość.
b. Wyświetl informacje o zaszyfrowanym pliku poleceniem efsinfo.
c. Odszukaj certyfikat EFS klucza szyfrowania.
d. Zaloguj się jako inny użytkownik i spróbuj wyświetlić zawartość tego pliku.

11. Usuń udziały domyślne swojego stanowiska komputerowego. Zweryfikuj rezultat.

12. Sprawdź widoczność swojego stanowiska w otoczeniu sieciowym. Przetestuj ukrywanie jego nazwy. Czy cały czas możliwe jest korzystanie z udostępnianych zasobów?

13. Używając zapory sieciowej, zablokuj całkowicie komunikację z wykorzystaniem protokołu ICMP. Przetestuj konfigurację za pomocą polecenia ping.

Utwardzanie ochrony systemu operacyjnego Linux

Wprowadzenie

Utwardzanie ochrony systemu operacyjnego jest szczególnie ważne dla serwerów pracujących bezustannie oraz dla serwerów o zakładanym wysokim poziomie bezpieczeństwa przechowujących tajne dane. System taki powinien być odporny na większość (jeśli nie wszystkie) możliwe próby ataku lub włamania. Oczywiście jest to bardzo trudne do osiągnięcia, jeśli w ogóle możliwe. Już w latach
80. zaczęto się zastanawiać nad zwiększeniem bezpieczeństwa systemów serwerowych. Głównymi inicjatorami tych rozszerzeń były organizacje wojskowe i rządowe, które musiały dobrze chronić informacje. Zaproponowano wówczas nowy model bezpieczeństwa - Obowiązkową Kontrolę Dostępu (MAC), zamiast aktualnie wykorzystywanej Uznaniowej Kontroli Dostępu (DAC).

Rozwój systemów wykorzystujących politykę MAC jest dosyć powolny, głównie ze względu na trudności administracyjne tych systemów. Jednak ich ogromnym plusem jest odporność na większość ataków, włamań - warunkiem jednakże jest poprawne skonfigurowanie polityki, co jest zadaniem bardzo trudnym.

Niniejsze ćwiczenie ma zaznajomić z utwardzaniem ochrony na przykładzie systemu wykorzystującego politykę MAC o nazwie SELinux (Security-Enhanced Linux).

Informacje o systemie SELinux

SELinux został stworzony przez NSA na własne potrzeby. Został on udostępniony społeczności w 2000 roku na licencji GPL. Od wersji jądra 2.6.0-test3 jest dostępny w podstawowym jądrze Linuksa - co nie oznacza, że zawsze jest włączony. Obecnie jest rozwijany przez społeczność oraz wiele firm związanych z Linuksem (w tym intensywnie przez RedHat).

SELinux to nie tylko rozbudowa jądra systemu o dodatkową kontrolę dostępu, ale również kilka narzędzi konfiguracyjnych oraz przede wszystkim zestaw polityk definiujących podstawowe uprawnienia różnych procesów. Większość dystrybucji dostarcza zarówno jądro z włączoną obsługą SELinux, jak i podstawowy zestaw polityk.

System ten implementuje połączenie kilku podejść do kontroli dostępu, najistotniejsze to MAC, RBAC (Role-Based Access Control), TE (Type Enforcement). Pozwala to bardzo elastycznie i precyzyjnie definiować dozwolone operacje poszczególnych elementów systemu, np. skrypt używany do tworzenia kopii zapasowych może mieć inne prawa dostępu do plików (obiektów VFS), gdy jest uruchamiany przez użytkownika interaktywnego (np. zalogowanego z konsoli), a inne, gdy jest uruchamiany jako ten sam użytkownik (!) z cron-a.

SELinux rozdziela obiekty w systemie na dwie kategorie:

  • podmioty (subjects) - procesy,
  • przedmioty operacji (objects) – pliki (zwykłe pliki, katalogi, gniazda, rurki itp.) i inne obiekty (np. gniazda tcp).

Wszystkie podmioty i przedmioty operacji mają nadany "kontekst bezpieczeństwa". W przypadku procesów nazywa się go domeną, a w przypadku plików - file_context. Polityki (zasady) określają z jakiej domeny jakie operacje są dozwolone na poszczególnych file_contextach oraz jak i jakie są dozwolone przejścia pomiędzy domenami. Konteksty plików są przechowywane w rozszerzonych atrybutach (xattr), dla nowych plików są dziedziczone po katalogach (o ile polityka nie wskaże inaczej). Konteksty procesów są przechowywane w strukturze opisującej proces w jądrze (task_struct) i dla nowych procesów są dziedziczone po rodzicu (o ile
polityka nie wskaże inaczej).

Zasady mogą być podzielone na moduły, co ułatwia zarządzanie poszczególnymi elementami.

SELinux może pracować w trzech trybach:

  • disabled - wyłączony,
  • permissive - włączone tylko sprawdzanie uprawnień, ale w przypadku ich naruszenia powoduje tylko odnotowanie tego faktu, bez blokowania dostępu (ten tryb jest przydatny do testowania polityk),
  • enforcing - włączone zarówno sprawdzanie jak i egzekwowanie uprawnień.

Oprócz powyższych trybów ochrona może być na trzech poziomach:

  • targeted - tylko niektóre usługi są obięte ochroną, a pozostałe procesy działają w domenie unconfined_t,
  • strict - pełna ochrona, wszystko co nie zostanie explicite dozwolone - zostaje zablokowane,
  • mls - (Multi Level Security) umożliwia nadawanie kategorii bezpieczeństwa plikom, stworzone na potrzeby certyfikacji EAL4+/LSPP.

W nowszych systemach (m.in. w labie 5790) poziomy strict i targeted są zastąpione poziomem default. W praktyce jest on nieznacznie zmodyfikowanym dotychczasowym poziomem targeted.

Ze względu na ograniczony czas na tych zajęciach zajmiemy się jedynie częścią funkcjonalności systemu SELinux. Zainteresowanych całością systemu odsyłamy do strony http://selinuxproject.org/.

Instalacja systemu SELinux

W większości dystrybucji SELinux jest dostarczany razem z dystrybucją (domyślnie zainstalowany lub jako opcja). W systemach RedHat (RedHat Enterprise Linux, CentOS, Fedora) SELinux będzie domyślnie zainstalowany wraz z zestawem polityk.

W Debianie będzie trzeba doinstalować kilka pakietów:

$ apt-get install selinux-basics

Następnie trzeba wydać poniższe polecenie i zrestartować system:

$ selinux-activate

Doda ono opcję "selinux=1" do parametrów jądra w bootloaderze GRUB oraz utworzy plik /.autorelabel. Przy najbliższym starcie systemu wszystkie pliki w sytemie zostaną zaopatrzone w konteksty bezpieczeństwa zgodnie z domyślną polityką.

Domyślnie system będzie pracował w trybie permissive. Aby przełączyć w tryb enforcing należy wydać polecenie:

$ selinux-config-enforcing

Konfiguracja trybu pracy znajduje się w pliku /etc/selinux/config.

Konteksty i polityki

Kontekst składa się z kilku elementów:

<użytkownik>:<rola>:<typ>:<MLS>

użytkownik - wskazuje użytkownika, który uruchomił dany proces lub stworzył dany plik.
rola – decyduje o tym, którzy użytkownicy (grupy) mają dostęp do poszczególnych domen.
typ – główna część kontekstu – decyduje o dostępie, jest używana w polityce do zdefiniowania reguł dostępu.
MLS – tylko w nowszych implementacjach – kategoria MLS.

Rola i użytkownik mają małe znaczenie na poziomie targeted/default.

Przykładowy file_context:

system_u:object_r:ifconfig_exec_t:s0 /bin/ip
system_u:object_r:home_root_t:s0 /home

Przykładowa domena procesu:

system_u:system_r:httpd_t:s0 /usr/sbin/apache2 -k start

Zasady regulują, które domeny mają dostęp do poszczególnych obiektów. Pojedyncza zasada składa się z następujących elementów:

  • akcja, niektóre wartości:
    • allow - zezwól
    • auditallow - zezwól i zaloguj ten fakt
    • dontaudit - nie loguj próby
    • type_transition - definiuj przejście pomiędzy kontekstami
  • podmiot - domena procesu który próbuje wykonać operację (np httpd_t)
  • przedmiot - kontekst i klasa przedmiotu akcji (np home_root_t:dir)
  • operacja - jakiej operacji ma dotyczyć zasada, niektóre z operacji:
    • dir { read getattr search add_name write } - katalog: czytanie listy plików, pobieranie atrybutów, testowanie istnienia pliku, dodawanie pliku, zapis
    • ile { write create getattr setattr } - plik: zapis, utworzenie, pobranie atrybutów, ustawianie atrybutów
    • lnk_file { read getattr } - link symboliczny: czytanie, pobranie atrybutów
    • tcp_socket { name_bind } - gniazdo tcp: oczekiwanie na połączenia przychodzące

Przykładowy plik (moduł) definiujący kilka zasad razem z zależnościami znajduje się w pliku example.te (patrz niżej, załączone pliki mają zmienione nazwy: example.te_.txt i example.fc_.txt). W tym pliku znajduje się również bogatsza lista operacji. Przykładowy moduł można skompilować i załadować poleceniami:

checkmodule -M -m -o example.mod example.te
semodule_package -o example.pp -m example.mod -f example.fc
semodule -i example.pp

W praktyce moduły pisze się za pomocą makr m4. Można obejrzeć je, instalując pakiet selinux-policy-src. Źródła domyślnej polityki będą w /usr/src.

Użytkownicy w domyślnej polityce (w nawiasach dozwolone role):
system_u (system_r) - procesy systemowe,
user_u (user_r) - zwykły, nieuprzywilejowany użytkownik,
staff_u (staff_r, sysadm_r) - administrator systemu wykonujący też nieuprzywilejowane zadania,
sysadm_u (sysadm_r) - administrator systemu,
root (staff_r, sysadm_r) - specjalny użytkownik dla systemowego konta root (do pracy interaktywnej).

Narzędzia i opcje

1. Status i tryby SELinux

$ sestatus # ogólny status systemu SELinux
$ sestatus -b # powyższe plus zmienne mogące wpływać na polityki (polityka może ich używać jak normalne zmienne w skryptach)
$ getenforce # pobieranie trybu SELinux
$ setenforce # ustatawianie trybu SELinux

Powyższe operacje można również uzyskać przez odczytywanie-zapisywanie odpowiednich plików w /selinux (podmontowanym specjalnym systemem plików selinuxfs).

2. Sprawdzanie kontekstów

Większość standardowych narzędzi pokazujących informacje o plikach i procesach obsługuje opcję -Z do wyświetlenia dodatkowo kontekstów. Przykłady:

$ id -Z #kontekst (domena) aktualnie zalogowanego użytkownika (jego powłoki)
$ ps -Z #kontekst uruchomionych procesów
$ ls -Z #kontekst plików

3. Zmiana kontekstów

Kontekst pliku zmienia się poleceniem chcon, np:

$ chcon -t user_home_t /tmp/myfile

Można również przywrócić domyślny kontekst wynikający z polityki poleceniem "restorecon".

Niektórych przedmiotów polityki nie da się odwzorować w systemie plików. Są to np. porty tcp/udp. Do zarządzania nimi służy narzędzie semanage. Pozwala ono operować m.in. na:

  • port - powiązanie nazw z numerami portów
  • login - powiązanie użytkownika systemowego z użytkownikiem-rolą SELinux - jeśli użytkownik nie jest tu wymieniony explicite, zostanie użyta wartość powiązana z __default__. Ustawianiem początkowych kontekstów procesom użytkownika zajmuje się moduł PAM (pam_selinux) lub odpowiednio zmodyfikowany program login.
  • user - dozwolone role dla użytkowników
  • fcontext - domyślne file_contexty dla plików

Obsługa, przykłady:

$ semanage port -l #lista klas portów (będących przedmiotem reguł)
$ semanage login -a -s user_u test # połączenie użytkownika systemowego test z użytkownikiem SELinux user_u

Do przełączania się pomiędzy rolami (w ramach swoich uprawnień) służy polecenie:

$ newrole

Polecenie to będzie pytało o hasło użytkownika.

4. Modyfikacja polityki

Najczęściej zmieniane parametry polityki można modyfikować poprzez zmienne. Jeśli chcemy wprowadzić jakąś modyfikację polityki, warto najpierw sprawdzić, czy nie ma do tego zmiennej. Do modyfikacji służą narzędzia:

$ getsebool -a # wyświetla listę zmiennych
$ setsebool # ustawia wartość zmiennej
$ setsebool -P # ustawia wartość zmiennej i zapisuje modyfikację do konfiguracji (będzie działała również po restarcie systemu)

Część zmian wymaga ingerencji w samą polityce. Najłatwiej takie zmiany wprowadzić przez przygotowanie osobnego modułu. Po przygotowaniu pliku .te z zasadami należy skompilować plik poleceniem:

$ checkmodule -M -m -o module.mod module.te
$ semodule_package -o module.pp -m module.mod

a następnie załadować moduł do jądra:

$ semodule -i module.pp

załadowane moduły można wylistować tak:

$ semodule -l

Warto też przejrzeć pozostałe opcje poleceń semodule, semanage.

5. Skrypty startowe

Jeśli ręcznie restartujemy jakąś usługę, to, aby była uruchomiona w odpowiednim kontekście, należy uruchamiać ją przez run_init:

$ run_init /etc/init.d/ssh start

Polecenie to będzie pytało o hasło użytkownika root.

6. Diagnostyka

System zapisuje w dzienniku większość operacji zablokowania dostępu (konkretnie te, które nie są wyłączone regułą dontaudit). Są one przechowywane razem z innymi komunikatami jądra (w Debianie /var/log/kern.log). Każda linia zawiera informację, jaka akcja przez kogo i na jakim obiekcie została zablokowana. Przykładowa linia:

[28982.648028] type=1400 audit(1287270591.742:1243870): avc: denied { read }
for pid=8745 comm="cat" name="example-file" dev=sda1 ino=125781
scontext=user_u:user_r:user_t:s0 tcontext=system_u:object_r:example_file_t:s0
tclass=file

widać tu po kolei:
- denied { read } - zablokowaną akcją jest odczyt
- pid=8745 - pid procesu, któremu odmówiono dostępu
- comm="cat" - nazwa procesu
- name="example-file" dev=sda1 ino=125781 - przedmiot akcji (tutaj plik "example-file" na urządzeniu sda1 o numerze i-węzła 125781)
- scontext=user_u:user_r:user_t:s0 - kontekst procesu wykonującego akcję (source-context)
- tcontext=system_u:object_r:example_file_t:s0 - kontekst przedmiotu akcji (target-context)
- tclass=file - klasa przedmiotu

Korzystając ze skryptu audit2allow, można łatwo stworzyć regułę zezwalającą na daną akcję. Przykłady:

$ cat /var/log/kern.log | audit2allow #wypisuje nowe reguły
$ cat /var/log/kern.log | audit2allow -M local #tworzy (ale nie ładuje) moduł "local" zawierający reguły zezwalające

W praktyce, przed załadowaniem tak stworzonych reguł, warto sprawdzić, czy nie zezwalają na więcej niż chcemy. Można też oczywiście do audit2allow przekazywać pojedyncze linie logów, aby utworzyć z nich reguły. To ostatnie użycie zwykle przydaje się przy tworzeniu nowych polityk.

Narzędzie sesearch pozwala znaleźć zasady spełniające podane kryteria. Np. gdy szukamy zasad zezwalających na dowolne operacje wykonywane przez użytkownika user_u (typ user_t) na plikach w etc (typ etc_t), to:

$ sesearch -A -s user_t -t etc_t

Ćwiczenia

1. Zainstaluj narzędzia SELinux oraz włącz w trybie enforcing oraz politykę targeted/default.

2. Utwórz użytkownika setest (i nadaj mu hasło), oraz połącz go z SELinux jako user_u.

3. Sprawdź z jakimi kontekstami są uruchomione procesy przez użytkownika guest, a z jakimi - setest.

4. Sprawdź, czy guest może zobaczyć komunikaty jądra. A setest? Sprawdź co przy tej operacji trafiło do dziennika.

5. Zmodyfikuj konfigurację, tak aby obydwaj mieli dostęp do komunikatów jądra.

6. Sprawdź jakie uprawnienia ma plik /etc/crontab. Czy użytkownicy guest i setest powinni móc go przeczytać? A jak jest w praktyce?

7. Zezwól użytkownikom na odczyt pliku /etc/crontab.

8. Korzystając z modułu polityki example (załączonego do tych materiałów), przygotuj program /bin/example (będący kopią /bin/cat), który będzie mógł jako jedyny przeczytać plik /tmp/example-file.

Wskazówka: pamiętaj o nadaniu odpowiednich kontekstów plikom.

Scenariusz opracowano na podstawie materiałów:

http://selinuxproject.org/

http://wiki.centos.org/HowTos/SELinux

http://www.nsa.gov/research/selinux/

http://www.gentoo.org/proj/en/hardened/selinux/selinux-handbook.xml

http://students.mimuw.edu.pl/SO/Projekt05-06/temat5-g7/se/se.html

ZałącznikWielkość
example.fc_.txt235 bajtów
example.te_.txt6.93 KB

Zaliczenie 2009

Przygotować skrypt zabezpieczający czysty system RSBAC (z domyślnymi ustawieniami) w następujący sposób:
1. Wszyscy użytkownicy mogą się zalogować w systemie.
2. Serwer ssh pozwala na zdalne logowanie się jedynie użytkownikom u1 i u2.
3. Użytkownik u1 nie może wykonywać żadnych programów oprócz: bash, ls i cat.
4. Użytkownik u2 nie może wykonywać żadnych programów oprócz: bash, ps, kill i killall.
5. Użytkownik u2 ma nadany przywilej KILL z Linux capabilities, a użytkownik root ma ten przywilej odebrany.

Skrypt powinien działać w laboratorium 5490, na wyczyszczonym systemie, z zainstalowanym serwerem ssh i systemem RSBAC oraz dodanymi użytkownikami u1 i u2.

Zaliczenie 2010

Przygotować skrypt konfigurujący SELinux w następujący sposób:
1. zwykły użytkownik może pingować dowolne komputery,
2. do pliku /home/pliczek da się dostać tylko edytorem nano lub specjalnie przygotowaną jego kopią.

Jako zwykły użytkownik rozumiemy użytkownika o kontekście user_u:user_r:user_t.

Skrypt powinien działać w laboratorium 5490 na wyczyszczonym systemie z zainstalowanym SELinux i włączonym w trybie enforcing oraz aktywną polityką targeted.

Zaliczenie 2011

Przygotować skrypt konfigurujący SELinux (i ew inne uprawnienia) w następujący sposób:
1. zwykły użytkownik może odczytać bufor komunikatów jądra.
2. zwykly użytkownik, należący do grupy adm, może czytać plik /var/log/messages.

Jako zwykły użytkownik rozumiemy użytkownika o kontekście user_u:user_r:user_t.

Skrypt powinien działać w laboratorium 5490 na wyczyszczonym systemie z zainstalowanym SELinux i włączonym w trybie enforcing oraz aktywną polityką targeted.

Zaliczenie 2012

Przygotuj skrypt konfigurujący SELinux w następujący sposób:

  • użytkownik o roli sysadm_r mógł użyć strace na procesie dowolnego innego użytkownika
  • zwykły użytkownik mógł przy pomocy programu nc przyjmować połączenia TCP na porcie 5490 (i żadnym innym)
  • Jako zwykły użytkownik rozumiany jest użytkownik o kontekście
    user_u:user_r:user_t.

    Skrypt powinien działać w laboratorium 5490 na wyczyszczonym systemie z
    zainstalowanym SELinux i włączonym w trybie enforcing, oraz aktywną polityką
    targeted.

Zaliczenie 2013

Przygotuj skrypt konfigurujący SELinux w następujący sposób:
1. administrator może logować się zdalnie za pomocą klienta ssh,
2. zwykły użytkownik może czytać pliki logów, ale jedynie za pomocą programu /bin/less.

Jako zwykły użytkownik rozumiemy użytkownika o kontekście user_u:user_r:user_t, jako administratora rozumiemy użytkownika o kontekście sysadm_u:sysadm_r:sysadm_t.

Skrypt powinien działać w laboratorium 5490 na wyczyszczonym systemie z zainstalowanym SELinux i włączonym w trybie enforcing oraz aktywną polityką targeted.

Slajdy

ZałącznikWielkość
slajdy.zip3.55 MB

Wykłady

Wprowadzenie do problematyki bezpieczeństwa systemów komputerowych

Wprowadzenie do problematyki bezpieczeństwa systemów komputerowych

Co to jest bezpieczeństwo?

Przedstawienie problematyki bezpieczeństwa systemów komputerowych systemów komputerowych należy rozpocząć od zdefiniowania pojęcia bezpieczeństwa. Niestety trudno skonstruować uniwersalną i jednoznaczną definicję tego pojęcia, która pokryłaby wszystkie oczekiwania stawiane w tej dziedzinie systemom komputerowym. Literatura przedmiotu podaje bardzo dużo, często znacznie odbiegających od siebie definicji. Przykład ciekawej definicji można znaleźć w [1]:

Def. 
System komputerowy jest bezpieczny, jeśli jego użytkownik może na nim polegać, a zainstalowane oprogramowanie działa zgodnie ze swoją specyfikacją. W myśl tej definicji, możemy system uznać za bezpieczny, jeśli np. można od niego oczekiwać, że wprowadzone na stałe dane nie zostaną utracone, nie ulegną zniekształceniu i nie zostaną pozyskane przez nikogo nieuprawnionego - ufamy, że system będzie przechowywał i chronił dane.

Bezpieczeństwo jest elementem szerszego kontekstu, nazywanego wiarygodnością systemu komputerowego. W kontekście tym wyróżnia się w sumie cztery atrybuty wiarygodności:

System wiarygodny =
- dyspozycyjny (available) = dostępny na bieżąco
- niezawodny (reliable) = odporny na awarie
- bezpieczny (secure) = zapewniający ochronę danych
- bezpieczny (safe) = bezpieczny dla otoczenia, przyjazny dla środowiska

Czynniki decydujące o znaczeniu bezpieczeństwa

O doniosłości problematyki bezpieczeństwa dla współczesnej cywilizacji decyduje przede wszystkim wszechobecność technik komputerowych. W szczególności rozważyć należy następujące zagadnienia:

  • rola systemów informatycznych (szczególnie sieci) dla funkcjonowania współczesnej cywilizacji jest nie do przecenienia; nie ma już praktycznie obszaru działalności człowieka, w którym żadne elementy techniki komputerowej (bądź szerzej mikroprocesorowej) nie byłyby obecne. Jako drobny przykład niech posłuży telefonia komórkowa, towarzysząca dziś człowiekowi niemal ciągle i wszędzie;
  • trudności związane ze skonstruowaniem i eksploatacją systemu spełniającego wysokie wymagania w zakresie bezpieczeństwa (niedoskonałości technologii, konfiguracji i polityki bezpieczeństwa) stwarzają niebezpieczeństwo niedopracowanego pod względem bezpieczeństwa i niezawodności produktu informatycznego lub nieodpowiedniego pod owym względem wykorzystania tego produktu;
  • elementarny konflikt interesów występujący pomiędzy użytecznością systemu a ryzykiem związanym z jego wykorzystaniem rodzi szereg pragmatycznych problemów (często całkowicie pozatechnicznych) związanych z oczywistymi utrudnieniami we wdrożeniu i użytkowaniu systemów o podwyższonym bezpieczeństwie.

Zagrożenia bezpieczeństwa

Zagrożenia bezpieczeństwa mają różną naturę. Mogą być najzupełniej przypadkowe lub powstać w efekcie celowego działania. Mogą wynikać z nieświadomości lub naiwności użytkownika, bądź też mogą być motywowane chęcią zysku, poklasku lub odwetu. Mogą pochodzić z zewnątrz systemu lub od jego środka.

Większość działań skierowanych w efekcie przeciwko bezpieczeństwu komputerowemu jest w świetle aktualnego prawa traktowana jako przestępstwa. Możemy tu wyróżnić w szczególności:

  • włamanie do systemu komputerowego
  • nieuprawnione pozyskanie informacji
  • destrukcja danych i programów
  • sabotaż (sparaliżowanie pracy) systemu
  • piractwo komputerowe, kradzież oprogramowania
  • oszustwo komputerowe i fałszerstwo komputerowe
  • szpiegostwo komputerowe

Istotne jest, iż w przypadku jurysdykcji większości krajów europejskich, praktycznie wszystkie przypadki naruszające bezpieczeństwo wyczerpują znamiona przestępstw określonych w obowiązującym prawie.

W Polsce w szczególności mają tu zastosowanie:

  • artykuły 267-269 Kodeksu Karnego
  • artykuł 287 Kodeksu Karnego

(http://www.gazeta-it.pl/prawo/przestepstwa_komputerowe.html)

Zazwyczaj przestępstwa te nie są ścigane z oskarżenia publicznego, lecz na wniosek pokrzywdzonego.

W kontekście bezpieczeństwa komputerowego powszechnie spotyka użycie popularnego terminu hacker na określenie osoby podejmującej atak. Termin ten oryginalnie nie posiadał wydźwięku pejoratywnego. Wg „The Hacker's Dictionnary" (Guy L. Steele et al.) hacker jest to (1) osoba, której sprawia przyjemność poznawanie szczegółowej wiedzy na temat systemów komputerowych i rozszerzanie tej umiejętności, w przeciwieństwie do większości użytkowników, którzy wolą uczyć się niezbędnego minimum; (2) osoba, która entuzjastycznie zajmuje się programowaniem i nie lubi teorii dotyczącej tej dziedziny. W związku z tym w niniejszych materiałach stosować będziemy bardziej odpowiednie terminy (zależnie od typu rozważanego ataku), takie jak: cracker, intruz, włamywacz, napastnik, wandal czy po prostu - przestępca.

Przykłady ataków na systemy informatyczne znaleźć można w wielu dziedzinach życia osobistego, gospodarki, przemysłu czy funkcjonowania organów państwowych. Przykładowo w 1997 r. CIWARS (Centre for Infrastructural Warfare Studies) odnotował 2 incydenty (w Brazylii i w Australii) zaciekłej konkurencji gospodarczej, w których zaatakowały się wzajemnie (omawianymi później atakami SYN flood) konkurujące ze sobą firmy ISP (operatorzy dostępu do Internetu). Jako działania anarchistyczne można sklasyfikować przykładowo incydent z 1997 r., w którym grupa Damage Inc. zastąpiła witrynę Urzędu Rady Ministrów stroną proklamującą utworzenie Hackrepubliki Polskiej i Centrum Dezinformacyjnego Rządu z odsyłaczami do playboy.com. Być może jako terroryzm natomiast - incydent z 1998 r., gdy w akcie protestu przeciwko próbom nuklearnym grupa Milw0rm zaatakowała systemy indyjskiego BARC (Bhabba Atomic Research Center).

Komponenty systemu informatycznego w kontekście bezpieczeństwa

Elementarne składniki systemu informatycznego jakie należy wyróżnić przy omawianiu problematyki bezpieczeństwa to:

  • stanowisko komputerowe i infrastruktura sieciowa
  • system operacyjny i usługi narzędziowe
  • aplikacje użytkowe

Ogólne problemy konstrukcji zabezpieczeń

Problematyka bezpieczeństwa, jak każda dziedzina, podlega pewnym ogólnym prawom, niektórym sformalizowanym, innym - nieformalnym. Można wyróżnić pewne truizmy obowiązujące podczas projektowania i realizowania zabezpieczeń. Niektóre z nich to:

  • Nie istnieje absolutne bezpieczeństwo. Wiąże się to z wieloma przyczynami. Jedną z nich jest fakt, iż nigdy nie jesteśmy w stanie przewidzieć z góry wszystkich możliwych zagrożeń, tym bardziej że często należy opracowywać zabezpieczenia z odpowiednim wyprzedzeniem. Szybki rozwój technologii informatycznych implikuje powstawanie coraz to nowych zagrożeń. Czas reakcji na nie nigdy nie jest zerowy i w związku z tym nawet dla najlepiej opracowanego systemu zabezpieczeń istnieje ryzyko powstania okresu dezaktualizacji zastosowanych mechanizmów bezpieczeństwa. Ewolucja zagrożeń pociąga za sobą wyścig atakujących i broniących („policjantów i złodziei"). Innym istotnym powodem niemożliwości osiągnięcia 100% bezpieczeństwa jest ludzka słabość, w szczególności omylność projektantów, programistów, użytkowników systemów informatycznych, skutkująca błędami w oprogramowaniu systemowym i aplikacyjnym oraz niewłaściwym lub niefrasobliwym jego wykorzystaniu.

Skoro zatem nie mamy 100% bezpieczeństwa, jaki jego poziom można uznać za zadowalający? Otóż wydaje się, że najwłaściwszą odpowiedzią na to pytanie jest - taki, który okaże się dla atakującego na tyle trudny do sforsowania, wymagając operacji żmudnych lub czasochłonnych, iż uczyni to atak nieatrakcyjnym lub nieekonomicznym (lub oczywiście nieopłacalnym wg innego kryterium obranego przez atakującego). Zatem należy na tyle utrudnić włamywaczowi atak, aby z niego zrezygnował widząc marne, choć nadal niezerowe, szanse powodzenia.

  • Napastnik na ogół nie pokonuje zabezpieczeń, tylko je obchodzi. Przeprowadzenie skutecznego ataku na jakikolwiek aktywny mechanizm zabezpieczeń jest raczej czasochłonne i stosowane tylko w ostateczności. Zwykle mniej kosztowne i szybsze jest znalezienie luki w środowisku systemu informatycznego, zabezpieczanego owym mechanizmem niż łamanie jego samego, która to luka pozwoli skutecznie wtargnąć do systemu nie jako „z boku" zabezpieczeń. Przy tej okazji warto wspomnieć, że okazuje się niezmiennie od wielu lat, iż większość ataków przeprowadzanych na systemy informatyczne realizowana jest „od środka", czyli przez zaufanych, poniekąd, użytkowników systemu, którzy znając system jakim się posługują niewątpliwie łatwiej mogą znaleźć i wykorzystać luki bezpieczeństwa.
  • Nie należy pokładać zaufania w jednej linii obrony. Z poprzedniej obserwacji wynika, że obejście aktywnego mechanizmu zabezpieczeń często bywa możliwe i może istotnie narażać bezpieczeństwo całego systemu. W związku z tym, naturalną konsekwencją tego jest konstruowanie wielopoziomowych zabezpieczeń poprzez budowanie kolejnych swoistych „linii obrony", z których każda po przejściu poprzedniej stanowić będzie, przynajmniej potencjalnie, kolejną zaporę dla atakującego.
  • Złożoność jest najgorszym wrogiem bezpieczeństwa. Skomplikowane systemy są trudne do opanowania, również pod względem bezpieczeństwa. Istotnym usprawnieniem zarządzania systemem jest jego modularna konstrukcja, dająca szansę na zwiększenie kontroli nad konfiguracją i funkcjonowaniem systemu. Dotyczy to również wielopoziomowych zabezpieczeń.
  • System dopóty nie jest bezpieczny, dopóki nie ma pewności że jest. Bardzo łatwo popełnić błąd zakładając zupełnie inaczej - dopóki brakuje odnotowanych symptomów, iż bezpieczeństwo systemu zostało naruszone, możemy spać spokojnie. Zaobserwowanie ataku nie jest trywialne nawet w systemie poprawnie monitorowanym. Ponadto symptomy ataku zwykle występują dopiero po jego zakończeniu, kiedy to może być zbyt późno by przeprowadzać akcję ratunkową, kiedy ucierpiały już newralgiczne składniki systemu, poufne dane lub reputacja firmy.

Wzrost poziomu bezpieczeństwa odbywa się kosztem wygody. Użytkownicy systemu pragną przede wszystkim efektywności i wygody swojej pracy.


Strategia bezpieczeństwa

Opracowanie skutecznych zabezpieczeń jest problemem bardzo złożonym. Wymaga uwagi i systematyczności na każdym etapie. Niewątpliwie decydujące znaczenia ma etap projektowy, na którym popełnione błędy mogą być nienaprawialne w kolejnych etapach. Etap projektowy powinien rozpocząć się od wypracowania strategii firmy dotyczącej bezpieczeństwa (i to nie wyłącznie systemu informatycznego). Polega to w ogólnym schemacie na odpowiedzi na następujące pytania:

  1. „Co chronić?” (określenie zasobów)
  2. „Przed czym chronić?” (identyfikacja zagrożeń)
  3. „Ile czasu, wysiłku i pieniędzy można poświęcić na należną ochronę” (oszacowanie ryzyka, analiza kosztów i zysku)

Określenie zasobów = „Co chronić?”

Zasoby jakie mogą podlegać ochronie obejmują m.in. (w zależności od typu instytucji, dziedziny działalności itp.):

  • sprzęt komputerowy
  • infrastruktura sieciowa
  • wydruki
  • strategiczne dane
  • kopie zapasowe
  • wersje instalacyjne oprogramowania
  • dane osobowe
  • dane audytu
  • zdrowie pracowników
  • prywatność pracowników
  • zdolności produkcyjne
  • wizerunek publiczny i reputacja

Identyfikacja zagrożeń = „Przed czym chronić?”

Zagrożenia jakie należy rozważyć stanowią m.in.:

  • włamywacze komputerowi
  • infekcje wirusami
  • destruktywność pracowników / personelu zewnętrznego
  • błędy w programach
  • kradzież dysków / laptopów (również w podróży służbowej)
  • utrata możliwości korzystania z łączy telekomunikacyjnych
  • bankructwo firmy serwisowej / producenta sprzętu
  • choroba administratora / kierownika (jednoczesna choroba wielu osób)
  • powódź

Polityka bezpieczeństwa

Polityka bezpieczeństwa stanowi element polityki biznesowej firmy. Jest to formalny dokument opisujący strategię bezpieczeństwa. Jej realizacja podlega oczywistym etapom:

  1. zaprojektowanie
  2. zaimplementowanie
  3. zarządzanie (w tym monitorowanie i okresowe audyty bezpieczeństwa)

Szczególnie godnym podkreślenia jest etap 3. odzwierciedlający ciągłą ewolucję jaką przechodzą działalność firmy, środowisko rynkowe jej funkcjonowania, zagrożenia i technologie obrony. Wymaga to ciągłego "trzymania ręki na pulsie".


Zakres

Zakres tematyczny jaki powinna obejmować polityka bezpieczeństwa to:

  • definicja celu i misji polityki bezpieczeństwa
  • standardy i wytyczne których przestrzegania wymagamy
  • kluczowe zadania do wykonania
  • zakresy odpowiedzialności


Specyfikacja środków

Polityka bezpieczeństwa winna definiować środki jej realizacji obejmujące takie elementy jak:

  • ochrona fizyczna
  • polityka proceduralno-kadrowa (odpowiedzialność personalna)
  • mechanizmy techniczne


Normy i zalecenia zarządzania bezpieczeństwem

Istnieje wiele dokumentacji poświęconej realizacji polityki bezpieczeństwa, w tym również norm i standardów międzynarodowych, którymi należy posiłkować się przy opracowywaniu własnej polityki bezpieczeństwa. Pod tym względem kanonem jest norma ISO/IEC Technical Report 13335 (ratyfikowana w naszym kraju jako PN-I-13335). Norma ta jest dokumentem wieloczęściowym obejmującym następujące zagadnienia:

TR 13335-1 terminologia i modele
TR 13335-2 metodyka planowania i prowadzenia analizy ryzyka, specyfikacja wymagań stanowisk pracy związanych z bezpieczeństwem systemów informatycznych
TR 13335-3 techniki zarządzania bezpieczeństwem
- zarządzanie ochroną informacji
- zarządzanie konfiguracją systemów IT
- zarządzanie zmianami
TR 13335-4 metodyka doboru zabezpieczeń
WD 13335-5 zabezpieczanie połączeń z sieciami zewnętrznymi


Jednakże norm ISO dotyczących bezpieczeństwa jest wiele. Można tu wymienić chociażby bogaty podzbiór (wycinek listy do roku 1995):

ISO 2382-8:1986 Information processing systems -  Vocabulary -  Part 08: Control, integrity and security
ISO 6551:1982 Petroleum liquids and gases -  Fidelity and security of dynamic measurement -  Cabled transmission of electric and/or electronic pulsed data
ISO 7498-2:1989 Information processing systems -  Open Systems Interconnection -  Basic Reference Model -  Part 2: Security Architecture
ISO/IEC 7816-4:1995 Information technology -  Identification cards - Integrated circuit(s) cards with contacts -  Part 4: Interindustry commands for interchange
ISO/IEC 9796:1991 Information technology -  Security techniques -  Digital signature scheme giving message recovery
ISO/IEC 9797:1994 Information technology -  Security techniques -  Data integrity mechanism using a cryptographic check function employing a block cipher algorithm
ISO/IEC 9798-1:1991 Information technology -  Security techniques -  Entity authentication mechanisms -  Part 1: General model
ISO/IEC 9798-2:1994 Information technology -  Security techniques -  Entity authentication -  Part 2: Mechanisms using symmetric encipherment algorithms
ISO/IEC 9798-3:1993 Information technology -  Security techniques -  Entity authentication mechanisms -  Part 3: Entity authentication using a public key algorithm
ISO/IEC 9798-4:1995 Information technology -  Security techniques - Entity authentication -  Part 4: Mechanisms using a cryptographic check function
ISO/IEC 10118-1:1994 Information technology -  Security techniques -  Hash-functions -  Part 1: General
ISO/IEC 10118-2:1994 Information technology -  Security techniques -  Hash-functions -  Part 2: Hash-functions using an n-bit block cipher algorithm
ISO/IEC 10164-7:1992 Information technology -  Open Systems Interconnection -  Systems Management: Security alarm reporting function
ISO/IEC 10164-8:1993 Information technology -  Open Systems Interconnection -  Systems Management: Security audit trail function
ISO/IEC DIS 10181-1 Information technology -  Open Systems Interconnection -  Security Frameworks for Open Systems: Overview
ISO/IEC DIS 10181-2 Information technology -  Open Systems Interconnection -  Security frameworks for open systems: Authentication framework
ISO/IEC DIS 10181-3 Information technology -  Open Systems Interconnection -  Security frameworks in open systems -  Part 3: Access control
ISO/IEC DIS 10181-4 Information technology -  Open Systems Interconnection -  Security frameworks in Open Systems -  Part 4: Non-repudiation
ISO/IEC DIS 10181-5 Information technology -  Security frameworks in open systems -  Part 5: Confidentiality
ISO/IEC DIS 10181-6 Information technology -  Security frameworks in open systems -  Part 6: Integrity
ISO/IEC DIS 10181-7 Information technology -  Open Systems Interconnection -  Security Frameworks for Open Systems: Security Audit Framework
ISO/IEC 10736:1995 Information technology -  Telecommunications and information exchange between systems -  Transport layer security  protocol
ISO/IEC 10745:1995 Information technology -  Open Systems Interconnection -  Upper layers security model
ISO 11166-1:1994 Banking -  Key management by means of asymmetric algorithms -  Part 1: Principles, procedures and formats
ISO 11166-2:1994 Banking -  Key management by means of asymmetric algorithms -  Part 2: Approved algorithms using the RSA cryptosystem
ISO 11442-1:1993 Technical product documentation -  Handling of  computer-based technical information -  Part 1: Security requirements
ISO/IEC 11577:1995 Information technology - Open Systems Interconnection -  Network layer security protocol
ISO/IEC DIS 11586-1 Information technology - Open Systems Interconnection -  Generic upper layers security: Overview, models and notation
ISO/IEC DIS 11586-2 Information technology - Open Systems Interconnection -  Generic upper layers security: Security Exchange Service Element (SESE) service specification
ISO/IEC DIS 11586-3 Information technology - Open Systems Interconnection -  Generic upper layers security: Security Exchange Service Element (SESE) protocol specification
ISO/IEC DIS 11586-4 Information technology - Open Systems Interconnection -  Generic upper layers security: Protecting transfer syntax specification
ISO/IEC DIS 11586-5 Information technology - Open Systems Interconnection -  Generic Upper Layers Security: Security Exchange Service Element Protocol Implementation Conformance Statement (PICS) 
ISO/IEC DIS 11586-6 Information technology -  Open Systems Interconnection -  Generic Upper Layers Security: Protecting Transfer Syntax Implementation Conformance Statement (PICS) 
ISO/IEC DIS 11770-1 Information technology -  Security techniques -  Key management -  Part 1: Framework
ISO/IEC DIS 11770-2 Information technology -  Security techniques -  Key management -  Part 2: Mechanisms using symmetric techniques
ISO/IEC DISP 12059-7 Information technology - International Standardized Profiles -  OSI Management -  Common information for management functions -  Part 7: Security alarm reporting
ISO/IEC DISP 12059-8 Information technology -  International Standardized Profiles -  OSI Management -  Common information for management functions -  Part 8: Security audit trail
ISO/IEC DISP 12060-6 Information technology -  International Standardized Profiles - OSI Management -  Management functions - Part 6: Security management capabilities 
ISO/IEC DTR 13335-1 Information technology -  Guidelines for the management of IT security -  Part 1: Concepts and models for IT security
ISO/IEC DTR 13335-2 Information technology -  Guidelines for the management of IT security -  Part 2: Planning and managing IT security (Future Technical Report)
ISO/IEC DTR 13335-3 Information technology -  Guidelines for the management of IT security -  Part 3: Techniques for the management of IT security
ISO/IEC TR 13594:1995 Information technology -  Lower layers security
ISO/IEC DIS 14980 Information technology -  Code of practice for information security management


[1] Simson Garfinkel, "Practical Unix and Internet Security", II ed., O'Reilly, 2003

Podstawowe definicje i problemy

Klasy ataków

pasywne / aktywne

Pod względem interakcji atakującego z atakowanym systemem wyróżniamy ataki:

  • pasywne - atakujący ma dostęp do danych (komunikacji) w systemie, mogąc je odczytać, lecz ich nie modyfikuje - przykład: podsłuch komunikacji pomiędzy legalnymi użytkownikami systemu.


  • aktywne - atakujący pośredniczy w przetwarzaniu danych (komunikacji) w systemie, mogąc je nie tylko odczytać, lecz również sfałszować czy spreparować z premedytacją, tak by uzyskać zamierzony cel ataku - taki atak nazywa się popularnie „człowiek w środku" (ang. „man in the middle").

lokalne / zdalne

Pod względem źródła rozpoczęcia ataku wyróżniamy ataki:

  • lokalny - atakujący już ma dostęp do systemu (konto) i próbuje zwiększyć swe uprawnienia
  • zdalny - atakujący nie posiada jeszcze żadnych uprawnień w systemie atakowanym

Ogólne formy ataku elektronicznego

Najczęściej spotykanymi formami ataku są:

  • podszywanie (ang. masquerading) - atakujący (osoba, program) udaje inny podmiot, w domyśle zaufany systemowi atakowanemu, np. fałszywy serwer www podszywa się pod znaną witrynę internetową
  • podsłuch (ang. eavesdropping) - pozyskanie danych składowanych, przetwarzanych lub transmitowanych w systemie - typowy przykład: przechwycenie niezabezpieczonego hasła klienta przesyłanego do serwera
  • odtwarzanie (ang. replaying) - użycie ponowne przechwyconych wcześniej danych, np. hasła
  • manipulacja (ang. tampering) - modyfikacja danych w celu zrekonfigurowania systemu lub wprowadzenia go do stanu, z którego atakujący może osiągnąć bezpośrednio lub pośrednio korzyść (np. zastosować skuteczny atak gotowym narzędziem)
  • wykorzystanie luk w systemie (ang. exploiting) - posłużenie się wiedzą o znanej luce, błędzie w systemie lub gotowym narzędziem do wyeksploatowania takiej luki - bardzo częste w przypadku ataków zdalnych

Konkretne przypadki ataków ewoluują wraz z rynkiem informatycznym. Można np. przedstawić rys historyczny prawdopodobnie najbardziej typowych ataków przeprowadzanych w Internecie na przestrzeni ostatnich lat:

Podstawowe fazy ataku

W czasie przeprowadzania ataku pojawiają się zwykle mniej lub bardziej jawnie następujące ogólne fazy:

  1. skanowanie (wyszukanie słabości, np. sondowanie usług)
  2. wyznaczenie celu (np. niezabezpieczona usługa, znany exploit)
  3. atak na system
  4. modyfikacje systemu umożliwiające późniejszy powrót
  5. usuwanie śladów
  6. propagacja ataku

Podstawowe środki ostrożności

W celu zminimalizowania podatności na typowe ataki należy stosować elementarne zasady „higieny osobistej". Dotyczą one wszystkich komponentów systemu informatycznego, stanowisk komputerowych, infrastruktury sieciowej , usług aplikacyjnych.


Elementarna ochrona stacji roboczej

Do podstawowych środków ochrony stanowisk komputerowych można zaliczyć przykładowo:

  • uniemożliwienie startowania systemu z nośników wymiennych
  • ograniczenie wykorzystania przestrzeni lokalnych dysków twardych
  • ograniczenie stosowania nośników wymiennych (stacji dyskietek, nagrywarek)
  • rejestracja prób dostępu do systemu i ich limitowanie
    (kontrola, kto i kiedy korzystał z systemu)
  • bezpieczne kasowanie poufnych danych
  • uniemożliwienie usunięcia / wyłączenia zabezpieczeń, np. antywirusowych
  • konsekwentna polityka haseł użytkowników

Elementarna ochrona sieci lokalnej

Do podstawowych środków ochrony infrastruktury sieciowej można zaliczyć przykładowo:

  • dobór medium i topologii gwiazdy (okablowanie strukturalne)
  • fizyczna ochrona pomieszczeń z węzłami sieci i serwerami
  • zdefiniowanie listy stanowisk, z których dany użytkownik może uzyskać dostęp do systemu (adresy MAC lub IP)
  • usuwanie nieużywanych kont użytkowników

Elementarna ochrona usług sieciowych

Procedura ochrony dostępu do usług sieciowych polega w ogólności na skrupulatnym przeprowadzeniu następującej sekwencji operacji:

  1. usunięcie z systemu wszystkich usług zbędnych, najlepiej poprzez całkowite odinstalowanie, a co najmniej - dezaktywację
  2. zastąpienie usług niezbędnych odpowiednikami o podwyższonym bezpieczeństwie (jeśli to możliwe i takie odpowiedniki są dostępne)
  3. kontrola dostępu do pozostałych usług (np. poprzez zapory sieciowe firewall)

Złożoność problemu stosowania zabezpieczeń

Z realizacją zabezpieczeń związany jest szereg problemów, stawiających broniących od razu na pozycji gorszej niż atakującego. Dotyczą one m.in. asymetrii obrony i ataku, konieczności uwzględniania kontekstu całego otoczenia celu zabezpieczeń oraz trudności utrzymania poprawności zabezpieczeń (zarządzania i pielęgnacji).

  • asymetria

Aby skutecznie zabezpieczyć system należy usunąć ''wszystkie'' słabości,
aby skutecznie zaatakować - wystarczy znaleźć ''
jedną''.

  • kontekst otoczenia systemu

Bezpieczeństwo powinno być rozważane w kontekście nie pojedynczego systemu informatycznego, ale całego otoczenia, w którym on się znajduje.

  • zarządzanie i pielęgnacja

Zabezpieczenie systemu nie jest pojedynczą operacją, ale ciągłym procesem.


Stosowanie mechanizmów bezpieczeństwa

W związku z w/w trudnościami realizacji zabezpieczeń istotne jest stosowanie kilku podstawowych reguł, w szczególności są to:

  • zasada naturalnego styku z użytkownikiem
  • zasada spójności poziomej i pionowej
  • zasada minimalnego przywileju
  • zasada domyślnej odmowy dostępu

Zasada naturalnego styku z użytkownikiem

Zabezpieczenie nie możne być postrzegane przez użytkowników jako nienaturalny element systemu, stanowiący utrudnienie w ich pracy. Jeśli wprowadzony zostanie nawet najbardziej wyrafinowany mechanizm bezpieczeństwa, którego jednak stosowanie będzie wymagało od użytkowników dodatkowo zbyt obciążających ich (czasochłonnych) operacji, to wkrótce wypracują oni sposób jego permanentnego obejścia i - w efekcie stanie się ów mechanizm bezużyteczny.


Zasada spójności poziomej i pionowej

Stosowanie zabezpieczeń w systemie musi zapewniać podstawowy warunek kompletności: spójność poziomą i pionową. Są one odpowiednikiem reguły „trwałości łańcucha", która mówi, iż cały łańcuch jest tak trwały, jak jego najsłabsze ogniwo. Spójność pozioma wymaga aby wszystkie, spośród potencjalnie wielu komponentów w danej warstwie systemu (jako dobry przykład modelu warstwowego można tu obrać model OSI obowiązujący w sieciach komputerowych), zostały zabezpieczone na jednakowym poziomie. W życiu codziennym spotykamy przykłady tej reguły - gdy zabezpieczamy okna pomieszczenia kratami, to wszystkie, a nie co drugie, gdy budujemy ogrodzenie, to do wysokości identycznie trudniej do sforsowania na całej jego długości. Gdy zabezpieczamy protokoły komunikacyjne danej warstwy modelu OSI, którymi posługuje się nasz system, to wszystkie niezbędne, a nie tylko jeden wybrany, choćby był on popularniejszy i częściej wykorzystywany od pozostałych.

Spójność pionowa mówi o konieczności zastosowania kompletnych zabezpieczeń „w pionie" - jak kraty w oknach na pierwszym piętrze, to i na parterze czy innej „dostępnej" z zewnątrz kondygnacji, analogicznie - jak jedna warstwa przez którą istnieje dostęp do systemu, to każda inna, w której niezależnie taki dostęp też jest możliwy.


Zasada minimalnego przywileju

Użytkownikom należy udzielać uprawnień w sposób zgodny z polityką bezpieczeństwa - tylko i wyłącznie takich, które są niezbędne do zrealizowania ich pracy. Zmianie zakresu obowiązków użytkownika powinna towarzyszyć zmiana zakresu uprawnień.


Zasada domyślnej odmowy dostępu

Jeśli na podstawie zdefiniowanych reguł postępowania mechanizmy obrony nie potrafią jawnie rozstrzygnąć, jaką decyzję podjąć wobec analizowanych operacji (np. nadchodzącego pakietu protokołu komunikacyjnego), to decyzją ostateczną powinna być odmowa dostępu (odrzucenie pakietu). Wiele urządzeń i protokołów jest jednak domyślnie konfigurowanych inaczej, czy to w celu wygody użytkownika, czy z założenia wynikającego z ich funkcji (por. routing).


Elementarne pojęcia

W celu przedstawienia problematyki ataku i obrony należy wprowadzić definicje niezbędnych pojęć. Dotyczyć one będą w szczególności użytkowników, ale także i innych komponentów systemu.


1.Identyfikacja (ang. identification)
  • możliwość rozróżnienia użytkowników, np. użytkownicy są identyfikowani w systemie operacyjnym za pomocą UID (user identifier)
2.Uwierzytelnianie (ang. authentication)
  • proces weryfikacji tożsamości użytkownika; najczęściej opiera się na tym:
    • co użytkownik wie (proof by knowledge), np. zna hasło
    • co użytkownik ma (proof by possession), np. elektroniczną kartę identyfikacyjną
3.Autoryzacja (ang. authorization)
  • proces przydzielania praw (dostępu do zasobów) użytkownikowi
4.Kontrola dostępu (ang. access control)
  • procedura nadzorowania przestrzegania praw (dostępu do zasobów)
5.Poufność (ang. confidentiality)
  • ochrona informacji przed nieautoryzowanym jej ujawnieniem
6.Nienaruszalność (integralność; ang. data integrity)
  • ochrona informacji przed nieautoryzowanym jej zmodyfikowaniem (ew. detekcja takiej modyfikacji)
7.Autentyczność (ang. authenticity)
  • pewność co do pochodzenia (autorstwa i treści) danych
8.Niezaprzeczalność (ang. nonrepudiation)
  • ochrona przed fałszywym zaprzeczeniem
    • przez nadawcę - faktu wysłania danych
    • przez odbiorcę - faktu otrzymania danych

Autoryzacja

Z procesem autoryzacji związane są kolejne pojęcia:


Zasób (obiekt)
  • jest jednostką, do której dostęp podlega kontroli
  • przykłady: programy, pliki, relacje bazy danych, czy całe bazy danych
  • obiekty o wysokiej granulacji: poszczególne krotki bazy danych
Podmiot
  • ma dostęp do zasobu
  • przykłady: użytkownik, grupa użytkowników, terminal, komputer, aplikacja, proces
Prawa dostępu
  • określają dopuszczalne sposoby wykorzystania zasobu przez podmiot

Filozofie przydziału uprawnień

W dowolnym modelu autoryzacji można stosować jedną z poniższych czterech możliwych filozofii:

  1. Wszystko jest dozwolone.
  2. Wszystko, co nie jest (jawnie) zabronione, jest dozwolone.
  3. Wszystko, co nie jest (jawnie) dozwolone, jest zabronione.
  4. Wszystko jest zabronione.

Z praktycznego punktu widzenia w grę wchodzić mogą środkowe dwie. Jak można zaobserwować, tylko trzecia jest zgodna z zasadą minimalnego przywileju i domyślnej odmowy dostępu.


Kontrola dostępu do danych

Wyróżnia się dwie ogólne metody kontroli dostępu do danych: uznaniową (DAC) i ścisłą. (MAC) Istnieją też ich różne warianty - jak np. kontrola oparta o role (RBAC) powszechnie spotykana np. systemach baz danych.


Uznaniowa kontrola dostępu (Discretionary Access Control)

Podstawowe własności tego podejścia są następujące:

  • właściciel zasobu może decydować o jego atrybutach i uprawnieniach innych użytkowników systemu względem tego zasobu
  • DAC oferuje użytkownikom dużą elastyczność i swobodę współdzielenia zasobów
  • powszechnym zagrożeniem jest niefrasobliwość przydziału uprawnień (np. wynikająca z nieświadomości lub zaniedbań) i niewystarczająca ochrona zasobów
  • najczęściej uprawnienia obejmują operacje odczytu i zapisu danych oraz uruchomienia programu

Ścisła kontrola dostępu (Mandatory Access Control)

Podstawowe własności tego podejścia są następujące:

  • precyzyjne reguły dostępu automatycznie wymuszają uprawnienia
  • nawet właściciel zasobu nie może dysponować prawami dostępu
  • MAC pozwala łatwiej zrealizować (narzucić) silną politykę bezpieczeństwa i konsekwentnie stosować ją do całości zasobów

Ścisła kontrola dostępu operuje na tzw. poziomach zaufania wprowadzając etykiety poziomu zaufania (sensitivity labels) przydzielane w zależności np. od stopnia poufności. Mogą one być następjące:

 ogólnie dostępne < do użytku wewn. < tylko dyrekcja < tylko zarząd

czy w innego typu instytucji:

 jawne < poufne < tajne < ściśle tajne

Oprócz poziomu zaufania, każdy zasób posiada kategorię przynależności danych. Kategorie te nie są hierarchiczne i reprezentują jedynie rodzaj wykorzystania danych, np.:

 FINANSOWE, OSOBOWE, KRYPTO, MILITARNE

W celu określenia uprawnień w systemach MAC są konstruowane etykiety ochrony danych. Składają się one z 2 parametrów: poziomu zaufania i kategorii informacji, np.

 (tajne, {KRYPTO})
 (ściśle tajne, {KRYPTO,MILITARNE})

Na zbiorze etykiet ochrony danych określona jest relacja wrażliwości:

 (ściśle tajne, {KRYPTO,MILITARNE}) -> (tajne, {KRYPTO})

Jest to relacja częściowego porządku, nie wszystkie etykiety do niej należą. Przykładowo może nie być określona relacja pomiędzy etykietą:

 (ściśle tajne, {KRYPTO,MILITARNE})

a etykietą:

 (tajne, {FINANSOWE,KRYPTO})

Wobec podmiotów i zasobów w systemie MAC narzucone są niezmienne reguły, które wymusza system. Podmiot nie może mianowicie czytać danych o wyższej etykiecie (read-up) niż swoja aktualna. Podmiot nie może również zapisywać danych o niższej etykiecie (write-down) niż swoja aktualna. Zbiór reguł przedstawia rysunek:

 MAC 1:Użytkownik może uruchomić tylko taki proces, który posiada etykietę nie wyższą od aktualnej etykiety użytkownika.
 MAC 2:Proces może czytać dane o etykiecie nie wyższej niż aktualna etykieta procesu.
 MAC 3:Proces może zapisać dane o etykiecie nie niższej niż aktualna etykieta procesu.

Reguły MAC


Klasy bezpieczeństwa systemów komputerowych

W historii dziedziny bezpieczeństwa systemów komputerowych od początku starano się stworzyć reguły klasyfikacji systemów. Opracowano standardy certyfikacji:

  • Trusted Computer System Evaluation Criteria (TCSEC "Orange Book") - USA
    http://www.radium.ncsc.mil/tpep/library/rainbow/5200.28-STD.html ; jest to standard opracowany w USA, ale stał się pierwszym powszechnym takim standardem w skali światowej. Owiązujący w latach 1983-2000 stał się podstawą opracowywania podobnych norm w Europie i na świecie. Bardzo często nawet współcześnie znajduje się odwołania do certyfikatów tego standardu.
  • Information Technology Security Evaluation Criteria (ITSEC) - EU
    http://www.cesg.gov.uk ; obowiązywał w 1991-1997. Powstał głównie z angielskiego CESG2/DTIEC, francuskiego SCSSI i niemieckiego ZSIEC.
  • Common Criteria Assurance Levels (EAL) - aktualnie obowiązujący standard będący w istocie złączeniem ITSEC, TCSEC oraz CTCPEC (Kanada). Od 1996 powszechnie znany jako Common Criteria for Information Technology Security Evaluation (CC; http://www.commoncriteria.org). Od 1999 roku zaakceptowany jako międzynarodowa norma ISO15408 ( EAL v.2).

Poniżej zostaną przedstawione wymagania klas bezpieczeństwa systemów komputerowych wg oryginalnej propozycji TCSEC "Orange Book". Schematyczne porównanie klas różnych standardów można znaleźć w tablece 1.

KLASA WŁASNOŚCI

- minimalna ochrona (właściwie jej brak)
C1 
- identyfikacja i uwierzytelnianie użytkowników,
- hasła chronione
- luźna kontrola dostępu na poziomie właściciela / grupy / pozostałych użytkowników
- ochrona obszarów systemowych pamięci
C2 
- kontrola dostępu na poziomie poszczególnych użytkowników
- automatyczne czyszczenie przydzielanych obszarów pamięci
- wymagana możliwość rejestracji dostępu do zasobów
B1 
- etykietowane poziomy ochrony danych
B2 
- ochrona strukturalna - jądro ochrony
- weryfikacja autentyczności danych i procesów
- informowanie użytkownika o dokonywanej przez jego proces zmianie poziomu bezpieczeństwa
- wykrywanie zamaskowanych kanałów komunikacyjnych
- ścisła rejestracja operacji
B3 
- domeny ochronne
- aktywna kontrola pracy systemu (security triggers)
- bezpieczne przeładowanie systemu
A1 
- formalne procedury analizy i weryfikacji projektu i implementacji systemu

Tabelka 1. Porównanie klas bezpieczeństwa systemów komputerowych

TCSEC ITCES CC / EAL
D E0 EAL1
C1 E1, F-C1 EAL2
C2 E2, F-C2 EAL3
B1 E3, F-B1 EAL4
B2 E4, F-B2 EAL5
B3 E5, F-B3 EAL6
A1 E6, F-B3 EAL7


Popularne systemy operacyjne plasują się na różnych poziomach klas bezpieczeństwa. Trzeba zaznaczyć, iż uzyskanie certyfikatu danej klasy jest operacją formalną i odpłatną.


Ogólne własności bezpieczeństwa informacji

Podstawowe własności bezpieczeństwa

Często wyróżnia się 3 podstawowe własności bezpieczeństwa informacji, których zachowanie jest konieczne w większości zastosowań systemów informatycznych. Są to poufność, nienaruszalność i dostępność informacji (rysunek 1).


Rysunek '1'. Trzy podstawowe własności bezpieczeństwa informacji
Zajmiemy się teraz omówieniem wybranych zagrożeń związanych z tymi trzema własnościami oraz krótkim przedstawieniem mechanizmów stosowanych w celu osiągnięcia tych własności.

Poufność informacji

Zagrożenia

Poufność, rozumiana - jak wiemy - jako ochrona przed nieautoryzowanym ujawnieniem (odczytem) informacji, narażona jest na ataki poprzez:

  • nieuprawniony dostęp do danych w miejscu składowania w systemie, np. w bazie danych
  • nieuprawniony dostęp do danych w miejscu przetwarzania, np. w aplikacji końcowej użytkownika
  • podsłuchanie danych przesyłanych w sieci

Szczególny nacisk można położyć na szeroko rozumiany podsłuch, który dotyczy nie tylko oczywistego przypadku transmisji danych. Należy podkreślić techniczną możliwość podsłuchu zdalnego większości urządzeń infrastruktury systemu komputerowego, poprzez tzw. receptory Van Ecka. Dotyczy to urządzeń emitujących promieniowanie elektromagnetyczne (jak np. monitory ekranowe, szczególnie starszego typu - CRT). Zatem ten rodzaj podsłuchu stanowi teoretyczne zagrożenie również dla danych składowanych oraz przetwarzanych na stanowiskach komputerowych, niezależnie od komunikacji sieciowej.

Mechanizmy obrony

W celu ochrony informacji przed jej nieautoryzowanym odczytem należy przede wszystkim umieć określić czy zamierzony odczyt jest autoryzowany oraz zminimalizować prawdopodobieństwo „wycieku" danych poza mechanizmem kontroli dostępu (w transmisji). Zatem mechanizmy obrony stosowane do zapewnienia poufności realizować będą następujące zadania:

  • uwierzytelnianie
  • autoryzację i kontrolę dostępu do zasobów
  • utrudnianie podsłuchu

Omówimy kolejno problematykę wymienionych zadań i pokażemy przykłady mechanizmów, które je realizują.

Uwierzytelnianie

W systemach informatycznych stosuje się następujące rodzaje uwierzytelniania:

  1. uwierzytelnianie jednokierunkowe – polega na uwierzytelnieniu jednego podmiotu (uwierzytelnianego), np. klienta aplikacji, wobec drugiego (uwierzytelniającego) – serwera. Obrazuje to rysunek 2. Uwierzytelnienie następuje poprzez zweryfikowanie danych uwierzytelniających przekazanych przez podmiot uwierzytelniany. Typowymi danymi uwierzytelniającymi są np. identyfikator użytkownika i jego hasło dostępu.

    Rysunek '2'. Uwierzytelnianie jednokierunkowe
  2. uwierzytelnianie dwukierunkowe – polega na kolejnym lub jednoczesnym uwierzytelnieniu obu podmiotów (które są wzajemnie i naprzemiennie uwierzytelnianym oraz uwierzytelniającym). Obrazuje to rysunek 3. Jeżeli wzajemne uwierzytelnianie następuje sekwencyjnie (np. najpierw klient wobec serwera, a później serwer wobec klienta), mówimy o uwierzytelnianiu dwuetapowym, natomiast jednoczesne uwierzytelnienie obu stron nazywamy jednoetapowym.


    Rysunek '3'. Uwierzytelnianie dwukierunkowe
  3. uwierzytelnianie z udziałem zaufanej trzeciej strony – włącza w proces uwierzytelniania trzecią zaufaną stronę, która bierze na siebie ciężar weryfikacji danych uwierzytelniających podmiotu uwierzytelnianego. Po pomyślnej weryfikacji podmiot uwierzytelniany otrzymuje poświadczenie, które następnie przedstawia zarządcy zasobu, do którego dostępu żąda (serwerowi). Schemat ten pokazuje rysunek 4. Podstawową zaletą tego podejścia jest przesunięcie newralgicznej operacji uwierzytelniania do wyróżnionego stanowiska, które można poddać szczególnie podwyższonemu zabezpieczeniu. Należy też podkreślić potencjalną możliwość wielokrotnego wykorzystania wydanego poświadczenia (przy dostępie klienta do wielu zasobów, serwerów). Zaufana trzecia strona może być lokalna dla danej sieci komputerowej (korporacyjnej) lub zewnętrzna (wykorzystująca infrastrukturę uwierzytelniania dostępną w sieci rozległej np. publiczne urzędy certyfikujące).


    Rysunek '4'. Uwierzytelnianie z udziałem zaufanej trzeciej strony

Mechanizmy uwierzytelniania użytkowników

Klasyczne uwierzytelnianie użytkownika

W przypadku wielu współczesnych środowisk informatycznych, systemów operacyjnych lub systemów zarządzania bazami danych, funkcjonuje klasyczny mechanizm uwierzytelniania poprzez hasło. Proces uwierzytelniania rozpoczyna klient żądając zarejestrowania w systemie (login). Serwer pyta o identyfikator (nazwę) użytkownika, a następnie o hasło
i decyduje o dopuszczeniu do sieci. W większości przypadków nazwa użytkownika i hasło są przesyłane tekstem jawnym, co stanowić może kolejny problem zapewnienia poufności, jaką właśnie mamy osiągnąć stosując opisywany mechanizm. Stąd też takie klasyczne podejście nadaje się do wykorzystania jedynie w ograniczonej liczbie przypadków, kiedy np. mamy uzasadnioną skądinąd pewność wykluczenia możliwości podsłuchu danych uwierzytelniających.

Rysunek '5'. Klasyczne uwierzytelnianie użytkownika
Hasła nie są najefektywniejszą, ani najbezpieczniejszą formą weryfikacji tożsamości użytkownika, z następujących powodów

  • hasło można złamać:
  • odgadnąć, np. metodą przeszukiwania wyczerpującego (brute-force attack) lub słownikową (dictionary attack) - często hasła są wystarczająco nieskomplikowane by ułatwiło to odgadnięcie ich przez atakującego
  • podsłuchać w trakcie niezabezpieczonej transmisji
  • wykraść z systemowej bazy haseł użytkowników - zwykle hasła nie są przechowywane w systemie w postaci jawnej, często są zakodowane funkcją jednokierunkową lub zaszyfrowane, jednak niekiedy można stosunkowo łatwo jest pobrać i następnie starać się odzyskać ich oryginalną postać
  • pozyskać inną metodą (np. kupić)
  • hasła się starzeją - czas przez który możemy z dużą pewnością polegać na tajności naszego hasła skraca się nieustannie, przez co hasła wymagają systematycznych zmian na nowe
  • w niektórych środowiskach aplikacyjnych stosuje się predefiniowane konta użytkowników (również o charakterze administracyjnym) i przypisuje się im dość powszechnie znane hasła domyślne - usuwanie lub dezaktywowanie takich kont czy zmiany haseł wymagają dużej staranności

Hasła są przedmiotem ataków - słownikowego i metodą przeszukiwania wyczerpującego. Słownikowy atak polega na podejmowaniu kolejnych prób zweryfikowania czy hasło wybierane ze zbioru popularnie stosowanych haseł (tzw. słownika) odpowiada hasłu aktualnie ustawionemu dla konta będącego celem ataku. Wariantem tego ataku jest wykradzenie nawet zakodowanych danych uwierzytelniających z systemu, aby po weryfikować czy kolejne hasła ze słownika dają po odpowiednim zakodowaniu którąś z postaci przechowywanych w systemie.
Przykładem analizy podatności haseł na atak słownikowy jest kilkukrotnie wykonane badanie, znane powszechnie jako raport Kleina. Operacje wykonywane w tym badaniu doskonale odzwierciedlają metodologię tworzenia słownika i mogą być doskonałą ilustracją zagrożeń wynikających z wyboru słabych haseł. W skrócie opisując Klein wykonał następujące operacje służące do uzyskania słownika haseł:

  • wejściową postać słownika utworzyły nazwy użytkowników w systemie, ich inicjały oraz inne dostępne informacje (np. daty urodzin)
  • następnie dodane zostały imiona i ich permutacje, nazwy miejsc, nazwiska sławnych ludzi, tytuły filmów i książek S-F oraz nazwiska postaci, dziedziny sportu i terminy sportowe
  • wejściowy rozmiar słownika objął w efekcie ok. 1 500 haseł
  • na tej zawartości słownika wykonane zostały przekształcenia powszechnie stosowane przez użytkowników: np. zmiana pierwszej litery na wielką, zastąpienie pierwszej litery znakiem sterującym, zamianę litery o na 0 czy l na 1, utworzenie liczby mnogiej, dodanie przed- i przyrostków
  • dalej dołączone zostały kombinacje małych i wielkich liter haseł
  • co dało łącznie ok. 1 000 000 słów

Z tak przygotowanym słownikiem zrealizowano atak na hasła użytkowników w rzeczywistym systemie. Efekty przedstawia poniższa lista trafień haseł (fragment) ze słownika wg poszczególnych kategorii (bez uwzględniania wśród nich przekształceń i kombinacji):

  • nazwa użytkownika: ponad 10%
  • nazwy pospolite: ponad 16%
  • imiona żeńskie: 4,8%
  • imiona męskie: 4%
  • mity i legendy: 2%
  • sport: 0,8%
  • słownik środowiska korekty językowej dostępny w systemie operacyjnym (/usr/dict/words): blisko 30%

Wszystkie wymienione kategorie (nie jest to lista kompletna) należy uznać, jak widać, za słabe hasła i wystrzegać się ich przy wyborze własnego.
Przeszukiwanie wyczerpujące („atak brutalny") polega kolejnym weryfikowaniu całej przestrzeni haseł, czyli wybieraniu wszystkich możliwych permutacji znaków z alfabetu wykorzystywanego przy ustawianiu hasła użytkownika. Taki atak jest oczywiście kosztowny czasowo - wymaga prób dopasowania każdej permutacji do odgadywanego hasła, co zależy od wielkości alfabetu i długości hasła (rozmiaru przestrzeni haseł).
Prawdopodobieństwo odgadnięcia hasła wyraża wzór (1):
\(P = \frac{L \cdot R}{S}\) (0)

gdzie
L = czas obowiązywania hasła
R = współczynnik szybkości (ilość prób na jednostkę czasu)
S = przestrzeń haseł - dla haseł o długości k z alfabetu N znaków: S = N k

Uwzględniając zagrożenia wynikające z przedstawionych ataków na hasła, można zaproponować następujące „żelazne reguły" higieny haseł:

czego nie wolno
  • wybierać hasła o długości krótszej niż 6 znaków
  • wybierać jako hasło znanego słowa, imienia, nazwiska, daty urodzenia, numeru telefonu, numeru rejestracyjnego
  • zmieniać hasła tak, by nowe było zależne od starego
    (np. z 012345 na 123456)
  • zapisywać hasła w widocznych lub łatwo dostępnych miejscach
    (jak np. fragment biurka zakryty klawiaturą, wnętrze szuflady
    czy płyta z danymi)
  • informować nikogo o swoim haśle
co należy
  • wybierać długie i mało znane słowo lub frazę (kombinacja różnych znaków)
  • wybrać hasło w sposób na tyle losowy na ile tylko możliwe
  • zmieniać hasło możliwie często, lecz w nieprzewidywalny sposób
  • zmienić hasło natychmiast, jak tylko rodzi się podejrzenie, że ktoś mógł je poznać
co warto
  • opracować własny algorytm generowania haseł - wybór pierwszych liter słów ulubionej fraszki, ostatnich znaków z wersów wiersza lub wybranej strony książki itp.
  • zlecić systemowi wygenerowanie trudnego hasła

Zdalne potwierdzanie tożsamości użytkownika

W środowisku sieci TCP/IP wypracowano mechanizm prostego potwierdzania tożsamości użytkownika, który żąda zdalnego uwierzytelniania. W tym celu powstał standard RFC 1413 opisujący usługę o nazwie ident. Niezależnie od jej aktualnej przydatności i powszechności warto zdawać sobie sprawę z istoty jej działania, którą łatwo opisać w następujący sposób:

  • użytkownik uruchamia klienta usługi i nawiązuje połączenie z serwerem
  • serwer kontaktuje się z wydzielonym serwerem - identd, pracującym na stacji klienta (113/tcp) w celu poświadczenia nazwy (lub identyfikatora) użytkownika wykorzystującego usługę

Rysunek '6'. Klasyczne uwierzytelnianie użytkownika
Należy też zdawać sobie sprawę z potencjalnych zagrożeń jakie niesie udostępnianie przez usługę ident informacji o przynależności procesów dokonujących komunikacji sieciowej (nie tylko klientów). W standardzie RFC 1413 oraz w praktycznych implementacjach nie realizuje się bowiem uwierzytelniania podmiotu żądającego informacji z tej usługi, może ona być zatem również nadużyta przez potencjalnego włamywacza.

Uwierzytelnianie jednokrotne (SSO – single sign-on)

Procedury uwierzytelniania jednokrotnego są częściowym rozwiązaniem problemu ochrony danych uwierzytelniających przed złamaniem w systemie wielozasobowym, np. sieci komputerowej z wieloma serwerami.
Ideą procedury uwierzytelniania jednokrotnego jest minimalizacja ilości wystąpień danych uwierzytelniających w systemie - hasło powinno być podawana jak najrzadziej. Zgodnie z tą zasadą, jeśli jeden z komponentów systemu (np. system operacyjny) dokonał pomyślnie uwierzytelniania użytkownika, pozostałe komponenty (np. inne systemy lub zarządcy zasobów) ufać będą tej operacji i nie będą samodzielnie wymagać podawania ponownie danych uwierzytelniających. Przy tym jest możliwe teoretycznie, że wszystkie komponenty samodzielnie korzystają z odmiennych mechanizmów uwierzytelniana. Wówczas, dodatkowo po pierwszorazowym uwierzytelnieniu użytkownika, system może oddelegować specjalny moduł do przechowywania odrębnych danych uwierzytelniających użytkownika i poświadczania w przyszłości jego tożsamości wobec innych komponentów systemu.
Schemat SSO przedstawia rysunek 7. W przedstawionej na rysunku sytuacji tylko jeden serwer dokonuje uwierzytelniania klienta, reszta ufa uwierzytelnianiu dokonanemu przez ten serwer.

Rysunek '7'. Uwierzytelnianie jednokrotne (SSO)

Hasła jednorazowe (OTP – one-time passwords)

Istota wykorzystania haseł jednorazowych wynika zamiaru ochrony ich przed przechwyceniem i nieautoryzowanym wykorzystanie, w przyszłości. Jednak nie polega na zapewnieniu ich poufności w transmisji lecz na uczynieniu ich de facto bezwartościowymi po przechwyceniu. Opiera się na, jak sama nazwa wskazuje, tylko użyciu danej postaci hasła tylko raz. Hasła jednorazowe mają przy każdym kolejnym uwierzytelnieniu inną postać. Raz przechwycone hasło jednorazowe nie jest przydatne, bowiem przy kolejnym uwierzytelnieniu będzie obowiązywać już inne. Komunikacja między podmiotami procesu uwierzytelniania może być zatem jawna. Stosujące takie hasła procedury uwierzytelniania muszą jedynie oferować brak możliwości odgadnięcia na podstawie jednego z haseł, hasła następnego.
Hasła jednorazowe generowane są przy pomocy listy haseł, synchronizacji czasu lub metody zawołanie-odzew. Dostępne są najczęściej w następujących postaciach: listy papierowe, listy-zdrapki, tokeny programowe i tokeny sprzętowe.
Listy haseł to najprostsza i najtańsza metoda identyfikacji metodą haseł jednorazowych. Użytkownik otrzymuje listę zawierająca ponumerowane hasła. Ta sama lista zostaje zapisana w bazie systemu identyfikującego. W trakcie logowania użytkownik podaje swój identyfikator, a system prosi o podanie hasła z odpowiednim numerem. Klient za każdym razem posługuje się kolejnym niewykorzystanym hasłem z listy.

Rysunek '8'. Uwierzytelnianie metodą listy haseł jednorazowych
W metodzie z synchronizacją czasu (time synchronization) klient generuje unikalny kod w funkcji pewnego parametru X użytkownika (identyfikatora, kodu pin, hasła, numeru seryjnego karty identyfikacyjnej) oraz bieżącego czasu. Serwer następnie weryfikuje otrzymany od klienta kod korzystając z identycznej funkcji (z odpowiednią tolerancją czasu).

Rysunek '9'. Uwierzytelnianie metodą z synchronizacją czasu
Natomiast w metodzie zawołanie-odzew (challenge-response) serwer pyta o nazwę użytkownika, a następnie przesyła unikalny ciąg („zawołanie"). Klient koduje otrzymany ciąg (np. swoim hasłem lub innym tajnym parametrem pełniącym rolę klucza) i odsyła jako „odzew". Serwer posługując się identycznym kluczem weryfikuje poprawność odzewu.

Rysunek '10'. Uwierzytelnianie metodą listy haseł jednorazowych
Tokeny programowe to specjalne programy generujące hasła. W zależności od implementacji program na podstawie kwantu czasu lub zawołania serwera generuje hasło jednorazowe, które weryfikuje serwer.
Token sprzętowy jest małym przenośnym urządzeniem spełniającym wszystkie funkcje tokenu programowego.
Pewną ciekawostką zyskującą na popularności jest wykorzystanie telefonu komórkowego w uwierzytelnianiu za pomocą haseł jednorazowych. Cały proces polega przesłaniu hasła jednorazowego z serwera na telefon w postaci wiadomości SMS. W tym przypadku rola telefonu jako swoistego tokena sprowadza się tylko do medium odbierającego i wyświetlającego dane.

Inne mechanizmy uwierzytelniania

Do uwierzytelniania użytkowników można wykorzystać również przedmioty, których posiadaniem musi się wykazać uwierzytelniany. Mogą to być np. karty magnetyczne, karty elektroniczne czy tokeny USB. Ponadto, w przypadku ludzi, można posłużyć się również cechami osobowymi wynikającymi z odmienności parametrów niektórych naturalnych składników organizmu (uwierzytelnianie biometryczne), takich jak m.in.:

  • klucz DNA
  • małżowina uszna
  • geometria twarzy
  • termogram twarzy
  • termogram dłoni
  • obraz żył krwionośnych na zaciśniętej pięści
  • odcisk palca (dermatoglify)
  • chód
  • geometria dłoni
  • tęczówka oka
  • odcisk dłoni
  • obraz siatkówki
  • podpis odręczny
  • głos

Autoryzacja i kontrola dostępu do zasobów

Mechanizmy ochrony dostępu do danych

Zadania autoryzacji i kontroli dostępu legalnych użytkowników należą do podstawowych funkcji systemów operacyjnych czy systemów zarządzania bazą danych oraz środowisk przetwarzania rozproszonego. W większości przypadków te funkcje są realizowane podobnie.
Aktualnie jednym z najczęściej stosowanych mechanizmów weryfikacji praw dostępu jest lista kontroli dostępu, której implementacje, w zależności od konkretnego systemu, noszą nazwy ACL (Access Control List), ARL (Access Rights List) lub Trustees. Ogólna koncepcja działania mechanizmu listy kontroli polega na wyspecyfikowaniu dla każdego udostępnianego zasobu listy indywidualnych użytkowników lub ich grup bądź kategorii oraz przydzieleniu im podzbiorów uprawnień wybranych ze zbioru wszystkich uprawnień dostępnych dla danego zasobu (rysunek 11).

Rysunek '11'. Lista kontroli dostępu do pliku
W kolejnych modułach (<A HREF="bsk-m6.doc">moduł 6</A> i (<A HREF="bsk-m11.doc">moduł 11</A>) omówione zostaną przykłady realizacji autoryzacji i kontroli dostępu użytkowników wybranych systemów operacyjnych oraz systemów zarządzania bazą danych.

Utrudnianie podsłuchu

Atak poprzez podsłuch jest zwykle skierowany przeciwko określonym zasobom i ma konkretny cel (np. przechwycenie hasła, lub zawartości konkretnych plików). Atak taki w istocie polega na wykonaniu operacji umożliwiających dostęp do kanału transmisyjnego (wpięcie się do medium transmisyjnego, podłączenie do stacji bazowej sieci bezprzewodowej itp.) a następnie wyłuskaniu z całego ruchu odbywającego się w tym kanale informacji poszukiwanych.
Ogólna koncepcja utrudniania podsłuchu polega zatem na uczynieniu możliwie jak najbardziej kłopotliwym obu kroków ataku - wpięcia się do kanału komunikacyjnego i wyłuskania użytecznych danych. Operacje utrudniania podsłuchu obejmują:

  • stosowanie topologii sieciowej utrudniającej ewentualny posłuch lub ułatwiającej jego wykrycie, np. topologii gwiazdy (okablowanie strukturalne)
  • stosowanie medium mniej podatnego na podsłuch; przykładowo popularne przewodowe media transmisyjne można uszeregować wg łatwości i skuteczności ich ewentualnego podsłuchu: UTP -> FTP -> STP -> SSTP -> FO
  • utrudnianie wyłuskania użytecznych danych poprzez sztuczne generowanie ruchu (traffic padding) - wypełnianie wolnego pasma przenoszenia sieci danymi bezużytecznymi, co czyni trudniejszym, przynajmniej potencjalnie, rozróżnienie danych użytecznych od reszty (w wyniku zwiększenia proporcji danych bezużytecznych w całym ruchu)
  • tworzenie zamkniętych grup użytkowników, poprzez separację ruchu sieciowego kierowanego z i do odrębnych grup użytkowników systemu (wspierają to już dojrzałe technologie VLAN ACL, Wire-rate ACL i in.)
  • kontrola dostępu do zasobów infrastruktury sieciowej, poprzez dopuszczanie do udziału w ruchu sieciowym tylko uwierzytelnionych stacji sieciowych (co realizuje np. protokół IEEE 802.1x)
  • szyfrowanie danych - stanowiące niewątpliwie najbardziej uniwersalny mechanizm ochrony poufności danych (czy ja zobaczymy wkrótce - szerzej rozumianej ochrony danych)
  • ograniczanie emisji elektromagnetycznej - atak przez przechwycenie promieniowania van Ecka jest nadal tańszy od innego typu ataków na poufność danych (np. ataku kryptoanalitycznego), mimo że wymaga bardzo specjalistycznego sprzętu. Skutecznie można utrudnić ten atak poprzez wykorzystanie materiałów pochłaniających istotnie dużą część promieniowania elektromagnetycznego. Mamy do dyspozycji ekranujące materiały konstrukcyjne (obudowy komputerów i urządzeń peryferyjnych) oraz ekranujące materiały elastyczne do przygotowania pomieszczeń (tapety, wykładziny podłogowe i sufitowe). W niektórych zastosowaniach, jak np. przetwarzanie danych niejawnych, obowiązuje standard TEMPEST (Transient Electromagnetic Pulse Emanation Standard), który definiuje wymagania stanowiska komputerowego o ograniczonej emisji elektromagnetycznej. Stanowiska komputerowe zgodne z TEMPEST to wydatek rzędu kilkunastu, kilkudziesięciu tysięcy złotych.

Nienaruszalność informacji (integralność)

Kolejnym po poufności aspektem bezpieczeństwa omawianym w tym module jest nienaruszalność informacji, rozumiana jako ochrona danych przed ich nieautoryzowanym zmodyfikowaniem (dostępem do zapisu, w odróżnieniu od poufności, która oznacza ochronę przed nieautoryzowanym dostępem do odczytu).

Zagrożenia

Zagrożeniem nienaruszalności informacji jest zatem celowa lub przypadkowa modyfikacja danych przez nieuprawnionych użytkowników bądź oprogramowanie (np. wirusowe).

Mechanizmy obrony

Mechanizmy obrony stosowane do zapewnienia nienaruszalności informacji obejmują w szczególności:

  • kontrolę dostępu do danych - wymienione wcześniej mechanizmy list kontroli dostępu
  • sumy kontrolne zbiorów danych (np. plików dyskowych)
  • kryptograficzne sumy kontrolne i podpis elektroniczny
  • rejestrację operacji na danych (auditing) - niezbędną dla formalnego wykrycia naruszeń integralności; zwykle spotyka się podział danych audytu co najmniej na rejestr zdarzeń systemowych oraz rejestr zdarzeń aplikacji.
  • kontrolę antywirusową

Dostępność informacji

Zagrożenia

Wśród zagrożeń nienaruszalności informacji należy wymienić przede wszystkim:

Podstawowe elementy kryptografii

Podstawowe elementy kryptografii

Mechanizmy kryptografii są powszechnie wykorzystywane w dziedzinie bezpieczeństwa systemów komputerowych. Stanowią bardzo uniwersalne narzędzie osiągania poufności, integralności czy autentyczności, są stosowane w procedurach uwierzytelniania, do ochrony danych składowanych i komunikacji sieciowej. Należą niewątpliwie do najważniejszych mechanizmów bezpieczeństwa.
Bieżący moduł przedstawia elementarne pojęcia dziedziny kryptografii i prezentuje podstawowe koncepcje algorytmów szyfracji. Celem dydaktycznym modułu jest wyrobienie intuicji działania popularnych technik kryptograficznych i ich własności. Kolejny moduł przedstawi podstawowe zastosowania mechanizmów kryptograficznych w informatyce.

Podstawowe pojęcia

Kryptografia jest dziedziną kryptologii - nauki operującej bardzo formalnym i relatywnie skomplikowanym aparatem matematycznym. Nie jest celem tego modułu przedstawienie tego aparatu, lecz jedynie przybliżenie istoty operacji szyfrowania i deszyfrowania. Wymaga to jednak minimalnej ilości jasno definiowanych terminów. Niniejszy rozdział przedstawia podstawowe pojęcia, które wykorzystywane będą w dalszej części modułu.
Kryptologia jest to wiedza naukowa obejmująca kryptografię i kryptoanalizę.
Kryptografia jest dziedziną obejmująca zagadnienia związane z utajnieniem danych (w kontekście przesyłania wiadomości i zabezpieczenia dostępu do informacji) przed niepożądanym dostępem. Przez utajnienie należy tu rozumieć taką operację, która powoduje że wiadomość jest trudna do odczytania (rozszyfrowania) przez podmiot nie znający tzw. klucza rozszyfrowującego - dla takiego podmiotu wiadomość będzie wyłącznie niezrozumiałym ciągiem wartości (znaków).
Kryptoanaliza natomiast to dziedzina kryptologii zajmująca się łamaniem szyfrów, czyli odczytywaniem zaszyfrowanych danych bez posiadania kluczy rozszyfrowujących.
Dane, które poddawane będą operacjom ochrony kryptograficznej nazywać tu będziemy po prostu tekstem jawnym lub wiadomością czytelną.
Kryptogramem (szyfrogramem) będziemy nazywali zaszyfrowaną postać wiadomości czytelnej.
Klucz szyfrowania to ciąg danych służących do szyfrowania wiadomości czytelnej w kryptogram za pomocą algorytmu szyfrowania. Klucz ten jest odpowiednio ustalany (uzgadniany) przez nadawcę w fazie szyfrowania.
Klucz rozszyfrowujący jest z kolei ciągiem danych służących do rozszyfrowania kryptogramu do postaci wiadomości czytelnej za pomocą algorytmu deszyfrowania. Naturalnie, klucz ten odpowiada w pewien sposób kluczowi szyfrowania wykorzystanemu w fazie szyfrowania.
W niektórych przypadkach będziemy mieli do czynienia z ciekawą własnością przemienności kluczy. Przemienność kluczy oznacza, że role dwóch kluczy z pary mogą ulec przestawieniu. Mianowicie informację zaszyfrowaną jednym kluczem można rozszyfrować tylko przy pomocy odpowiadającego mu drugiego klucza z pary, i odwrotnie, informację zaszyfrowaną drugim kluczem można rozszyfrować wyłącznie przy pomocy klucza pierwszego.

Proste szyfry

Teraz przejdziemy do zademonstrowania prostych operacji kryptograficznych, które wykorzystywane są również w bardzo skomplikowanych procesach szyfrowania i deszyfrowania. Świadomość ich funkcjonowania jest niezbędna dla zrozumienia istoty aktualnie wykorzystywanych algorytmów szyfrowania.

Szyfrowanie metodą podstawiania

Szyfrowanie metodą podstawiania jest prawdopodobnie najprostszą koncepcją utajniania informacji. Było już stosowane w czasach antycznych. Przykładem a przykład może u posłużyć szyfr wykorzystywany przez Juliusza Cezara do utajniania korespondencji wojskowej, nazywany na jego cześć szyfrem Cezara (notabene jest to jedno z pierwszych nazwisk związanych z kryptografią).
Działanie tej metody szyfrowania polega na wykonaniu na każdym znaku wiadomości czytelnej przekształcenia szyfrującego polegającego na zastąpieniu tego znaku innym o pozycji w alfabecie przesuniętej o zadaną ilość znaków względem znaku szyfrowanego. Przy czym pozostajemy wyłącznie w dziedzinie alfabetu wejściowego (przesunięcie pozycji jest w istocie rotacją - „zapętla się" po osiągnięciu końcowego znaku alfabetu na jego początek). Operację taką nazywa się z tego powodu monogramem.
Operację szyfrującą na znaku x możemy zatem zapisać formalnie jako \(f(x) = x + \Delta\), gdzie dodawanie oznacza zmianę (rotację!) pozycji znaku w alfabecie, a symbol \(\Delta\) oznacza wartość przesunięcia przy podstawianiu. Należy zaobserwować, iż w istocie zatem wartość \(\Delta\) jest kluczem szyfrowania. Jest to również klucz deszyfrowania, gdzie deszyfrowanie polega na „odejmowaniu" pozycji znaku o wartość \(\Delta\). Dla szyfru Cezara wartość \(\Delta\) jest stała i wynosi 3. Natomiast dla kodu nazywanego Captain Midnight \(\Delta\) jest kluczem zmiennym.

szyfr Cezara: \("A" \Rightarrow ( "A" + 3 ) = "D"\)
kod Captain Midnight: \("A" \Rightarrow ( "A" + \Delta); \Delta = 1,...,26\)

Rysunek '1'. Przykłady monogramów
Szyfry monoalfabetyczne mogą być konstruowane i opisywane różnymi wzorami matematycznymi. W powyższym przykładzie funkcję podstawienie zapisywaliśmy \(f(x)\). W kryptologii częściej stosuje się zapis \(E[x|k]\), gdzie \(E[]\) jest operacją szyfrowania (ang. encryption), a k oznacza użyty klucz. W niniejszym module będziemy stosowali najczęściej uproszczony zapis postaci \(E_k[x]\)
Oto przykłady formalnych definicji przekształceń monoalfabetycznych:

  • \(f(x) = x + k\)
    \(E[x|k] = x + k\)
    \(E_k[x] = x + k\)
  • \(f(x) = x \cdot k \bmod n\)
    \(E[x|k] = x \cdot k \bmod n\)
  • \(f(x) = (x \cdot a + b) \bmod n\)
    \(E[x|a,b] = (x \cdot a + b) \bmod n\)

Szyfrowanie metodą przestawiania

Inną podstawową operacją kryptograficzną jest przestawianie treści wiadomości czytelnej. Polega ono na przestawieniu kolejności wystąpienia znaków („wymieszaniu") testu jawnego. Kryptogram rozszyfrowujemy wykonując odwrotne przestawianie.
Najprostszym przypadkiem szyfrowania metodą przestawiania jest przestawienie losowe. W jego przypadku kolejne znaki wiadomości czytelnej przyjmują przypadkowe pozycje w kryptogramie. Takie szyfrowanie ma sens dla relatywnie niedużych wiadomości (rysunek 2).

Rysunek '2'. Przykład szyfrowania metodą przestawiania losowego
W rzeczywistych przypadkach, przestawienie nie jest losowe, lecz wynika z określonego wzoru zadanego np. figurą geometryczną. Najprostszą przydatną figurą transpozycji jest prostokąt. Dokładniej mamy do czynienia z macierzą prostokątną, w której pozycje wpisujemy wiadomość czytelną (lub też kolejne bloki całej wiadomości, których długości odpowiadają ilości elementów macierzy - czyli inaczej - jej rozmiarowi). Wiadomość wpisywana jest do macierzy, przyjmijmy, wierszami. Kryptogram tworzy się spisując zawartość tak wypełnionej macierzy, ale kolumnami (rysunek 3).
Rolę klucza szyfrowania pełnią wymiary figury transpozycji. W przykładzie z rysunku byłby to rozmiar macierzy: k = (5,4).
W celu utrudnienia złamania szyfru, operację transpozycji można powiązać w permutacją kolejności kolumn, przed spisaniem zawartości macierzy do krytpogramu. Innymi słowy, można przykładowo spisywać najpierw zawartość kolumny 2-giej, potem 5-tej, później 3-ciej, dopiero dalej 1-szej i na końcu 4-tej. Klucz szyfrowania przyjmuje tu postać: k = (5,4;2-5-3-1-4).
Dalsze wzmocnienie jakości szyfrowania można osiągnąć poprzez dodatkowe skomplikowanie operacji szyfrowania. Można stosować macierze o wierszach zmiennej długości bądź przestawienie przekątnokolumnowe, albo też szyfry siatkowe czy zastosować całkiem inną figurę transpozycji.

Rysunek '3'. Przykład szyfrowania metodą przestawiania losowego

Zasada Kerckhoffsa

Najprostsze z przedstawionych metod szyfrowania opierają swoją siłę na tajności procedury szyfrowania. Każdy, kto pozna tę procedurę, bez większego trudu i w relatywnie krótkim czasie jest w stanie odtworzyć wiadomość czytelną z dowolnego kryptogramu.
Szyfry najczęściej spotykane współcześnie w systemach informatycznych opierają swą siłę nie na tajności samego algorytmu lecz jedynie na tajności zmiennego parametru tego algorytmu, jakim jest klucz. Jest to zgodne z powszechnie uznaną regułą, nazywaną zasadą Kerckhoffsa:

Algorytm szyfrowania i deszyfrowania jest jawny

Rysunek '4'. Zasada Kerckhoffsa
Zgodnie z tą zasadą, algorytm może być, a nawet z wielu względów powinien być publicznie znany. Przemawia za tym ułatwienie publicznej oceny i dyskusji jakości, jakie potencjalnie oferuje powszechna dostępność każdego nowo-opracowanego algorytmu dla światowej rzeszy kryptoanalityków. Dzięki temu, łatwiej i wcześniej można wykryć ewentualne luki w koncepcji algorytmu bądź w samej jego konstrukcji.

Szyfrowanie z kluczem

Rysunek 5 przedstawia ogólny schemat szyfrowania z użyciem klucza, jaki stosować będziemy w niniejszym module. Użytkownicy uczestniczący w komunikacji, na tym schemacie - Alicja i Bolek, posługują się swoimi kluczami, odpowiednio - KA oraz KB, aby przesłać zaszyfrowaną wiadomość od Alicji do Bolka. Alicja poddaje szyfrowaniu wiadomość czytelną M z użyciem klucza szyfrowania KA operacją \(E_K_A[M]\) uzyskując szyfrogram S
Następnie szyfrogram S jest przesyłany do Bolka, który poddaje go operacji \(D_K_B[S]\) rozszyfrowania z kluczem KB.

Rysunek '5'. Schemat ogólny szyfrowania z kluczem
Formalny zapis tych operacji przedstawia rysunek 6. Wynika z niego własność szyfrowania z kluczem: \(D_K_B[E_K_A[M]] = M\).

Rysunek '6'. Formalny zapis operacji szyfrowania z kluczem
W przypadku szyfrowania z kluczem spotykane są dwa schematy: szyfrowanie symetryczne i asymetryczne.

Szyfrowanie symetryczne

Szyfrowanie symetryczne jest schematem, który posiada następujące cechy

  • występuje wspólny dla obu uczestników komunikacji tajny klucz KA-B (dalej oznaczany po prostu K)
  • stąd zapis formalny operacji szyfrowania symetrycznego ma postać:
    \(E_K[M] = S \rightarrow S \rightarrow D_K[S] = M\)

Rysunek '7'. Ogólny schemat szyfrowania symetrycznego
Własność szyfrowania symetrycznego ma zatem postać: \(D_K[E_K[M]] = M\).
Szyfrowanie symetryczne jest o tyle ciekawe, że wymaga posłużenia się tylko jednym kluczem, dla obu uczestników komunikacji i w obu jej kierunkach (choć można wyobrazić sobie wariant tego schematu z oddzielnym kluczem na każdy kierunek). Uczestników takiej komunikacji może oczywiście być więcej niż dwoje i wówczas cała grupa może posługiwać się wspólnym kluczem. Jednak my będziemy tu zakładali zachowanie poufności komunikacji w pojedynczym kanale komunikacyjnym łączącym tylko dwoje uczestników. W związku z tym, pojedynczy klucz przypisany jest wyłącznie do jednej pary użytkowników i musi on być utajniony wobec innych osób.
Konieczność utrzymania tajności klucza w obrębie jednej pary użytkowników rodzi szereg praktycznych problemów:

tożsamość problemu poufności wiadomości z problemem tajności klucza
  • wiadomość jest bezpieczna dopóki osoba trzecia nie pozna tajnego klucza K
problem dystrybucji klucza
  • jak uzgodnić wspólny klucz bez osób trzecich, będąc oddalonym o setki, a nawet tysiące kilometrów?
problem skalowalności
  • dla 2 komunikujących się w systemie osób wymagane jest przechowywanie przez każdą z nich 1 klucza; dla 3 osób - 3 kluczy (przez każdą osobę); 4 os. = 6 kluczy; 10 os. = 45 kluczy; 100 os. = 4950 kluczy; ...
autentyczność
  • tajność klucza nie zapewnia autentyczności - nie można wykazać formalnie która z dwóch stron jest rzeczywistym nadawcą wiadomości, skoro obie posługują się tym samym kluczem.

Przykłady algorytmów symetrycznych

Algorytm DES (Data Encryption Standard)

Algorytm DES (Data Encryption Standard) został opracowany w latach '70. przez firmę IBM na zamówienie NSA (National Security Agency) - rządowej agencji USA, będącej odpowiednikiem Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Zespołem odpowiedzialnym za opracowanie DES w IBM kierował Horst Feistel. Zmodyfikowany przez NSA, algorytm DES został przyjęty jako standard krajowy w 1976 przez NBS (National Bureau of Standards, obecnie NIST = National Institute of Standards and Technology) i objęty ochroną patentową oraz ograniczeniami ekportowymi. Należy od razu podkreślić, iż ochrona patentowa tego algorytmu już wygasła. W 1977 DES został opublikowany przez nieporozumienie między NSA a NBS (NSA spodziewało się, że standardem stanie się sam układ sprzętowy, lecz NBS opublikowało na tyle dużo szczegółów, iż możliwe stały się implementacje programowe tego algorytmu).
Algorytm DES pracuje na 64-bitowych blokach tekstu jawnego, co odpowiada 8 znakom 8-bitowego kodu ASCII. Klucz składa się z 64 bitów, przy czym 8 z nich jest bitami parzystości. Zatem w istocie, w trakcie wyboru klucza można określić jedynie 56 bitów.
Aktualnie standard DES nie jest już uważany za dostatecznie silny mechanizm kryptograficzny dla większości zastosowań, jednak wciąż jest bardzo często demonstrowany jako bardzo reprezentatywny przykład algorytmu symetrycznego szyfrowania. Dalej przedstawiony zostanie uproszczony szkic działania algorytmu DES, którego celem jest umożliwienie nabrania pewnej intuicji co do sposobu konstrukcji i pracy współczesnych algorytmów kryptograficznych.
Algorytm działa w kilku wyraźnie zaznaczających się etapach nazywanych tu fazami. Fazy działania, znane dość powszechnie jako sieć Feistela, są następujące

  • wstępna permutacja wejściowego bloku danych (na podstawie tabeli transpozycji)
  • podział bloku na lewą i prawą połowę o długości 32 bitów każda
  • 16 jednakowych rund - cykli operacji podstawiania i przestawiania wykorzystujących pewną funkcję f, w czasie których dane zostają połączone z kluczem
  • połączenie lewej i prawej połowy bloku
  • permutacja końcowa (odwrotność permutacji wstępnej)

Schematycznie sieć Feistela przedstawia rysunek 8.

'Rysunek '8'. Sieć 'Feistela
Najbardziej skomplikowaną fazą jest każdy z 16 rund wykorzystujących funkcję f. Rundy te są w istocie iteracjami tych samych operacji. Każda kolejna runda, dokonuje tych samych obliczeń, ale na wynikach obliczeń z poprzedniej rundy i specjalnym podkluczu Ki generowanym z 56b klucza K0 (64-bitowego klucza powstałego po usunięciu 8 bitów parzystości z wejściowego klucza szyfrowania).
Początek każdej iteracji składa się z następujących kroków:

  • 56 bitów klucza dzielone jest na dwie połowy po 28 bitów
  • w każdej iteracji bity obu połówek są cyklicznie przesuwane w lewo o jeden lub dwa bity, w zależności od numeru iteracji
  • ostatecznie wykonywana jest permutacja kompresująca, dzięki której z 56b klucza, otrzymujemy 48b podklucz Ki używany w funkcji f(Li, Ki)
  • a połówki klucza podawane jest do następnej iteracji i+1

Kulminacyjnym etapem wykonania kolejnej rundy jest funkcja f. Jej działanie jest następujące:

  • prawa połowa Ri-1 rozszerzana jest z 32 bitów do 48 bitów za pomocą permutacji rozszerzonej (e-blok) i sumowana mod 2 z 48 bitami podklucza Ki danego cyklu
  • otrzymany wynik poddawany jest operacji podstawienia poprzez wykorzystanie bloków podstawień (S-bloki):
    • ciąg 48 bitów dzielony jest na 8 bloków po 6 bitów
    • każdy ciąg 6 bitów jest redukowany do 4 bitów funkcją podstawienia
    • z 48 bitów otrzymujemy 32b ciąg, który poddawany jest permutacji zwykłej
    • następnie sumowany mod 2 z lewą połową Li-1 bloku wejściowego

No koniec iteracji następuje zamiana lewej i prawej połowy bloku miejscami.
Bloki podstawień (S-bloki; z ang. Substitution blocks) są zdefiniowane w standardzie DES i można je znaleźć w literaturze przedmiotowej. Każdy z 8 S-bloków jest inny, jednak w ogólności S-blok należy postrzegać jako tabelę 4 wiersze na 16 kolumn. Element tabeli jest 4b liczbą (podstawiana wartość). Wybór wiersza i kolumny za pomocą 6b wejścia wygląda następująco:

  • pierwszy i ostatni bit 6b ciągu tworzy 2b liczbę
  • liczba ta wybiera wiersz
  • pozostałe środkowe 4 bity wybierają kolumnę

Wskazany element tabeli (4 bity) jest podawany na wyjście jako wynik podstawienia.

Deszyfrowanie w algorytmie DES

Operacje deszyfrowania kryptogramu uzyskanego algorytmem DES są realizowane za pomocą tej samej sieci co operacje szyfrowania bloku tekstu jawnego. Różnica polega jedynie na tym, iż klucze stosowane są w kolejności odwrotnej od K16 do K1.

Kryptoanaliza algorytmu DES

Istotą trudności kryptoanalizy algorytmu DES metodą przeszukiwania wyczerpującego jest złożoność obliczeniowa procesu dopasowania kolejnych możliwych wartości klucza. W latach 80-tych ubiegłego wieku wymagała ona czasu liczonego w setki/tysiące lat. W efekcie uczyniła ten standard odpornym na atak metodą przeszukiwania wyczerpującego.

Tryby pracy algorytmu DES

Standard przewiduje wykorzystanie algorytmu DES w różnych trybach pracy nazywanych ECB, CBC, CFB i OFB. Dwa pierwsze to tryby blokowe, w których algorytm DES jest wykonywany wprost dokładnie tak jak na przedstawionym wcześniej szkicu, operując na kolejnych 8-znakowych blokach szyfrowanej wiadomości czytelnej.
Tryb ECB (Electronic CodeBook) jest to podstawowy tryb szyfrowania blokowego. Jego własności można przedstawić następująco:

  • cały tekst jawny jest dzielony na bloki 64b (ostatni blok, jeśli nie jest 8 znakowy, zostaje uzupełniony do 8 znaków nieistotnym wypełnieniem - ang. padding)
  • każdy 64b blok jest szyfrowany niezależnie
  • dla danego bloku i danego klucza wynik szyfrowania będzie zawsze ten sam
  • jeśli blok wystąpi w wiadomości częściej niż raz - za każdym razem otrzyma taki sam blok szyfrogramu ECB
  • przy pewnym standardowym formacie wiadomości (np. rozpoczynających się od tych samych stałych pól) stanowi ten tryb istotne ułatwienie dla kryptoanalityka.

Tryb CBC (Cipher Block Chaining) jest wolny od tej ostatniej wady. Umożliwia on uzależnienie postaci bloku kryptogramu nie tylko od treści szyfrowanego bloku wiadomości jawnej, lecz również od pewnego dodatkowego parametru - wektora inicjującego. Jego własności można przedstawić następująco:

  • na pierwszym 64b bloku jest wykonywana operacja XOR z pewnym wektorem początkowym (IV = Initialization Vector) znanym nadawcy i odbiorcy
    \(S_1 = E_K [M_1 \oplus \; IV ]\)
  • wynikowy ciąg jest podawany na wejście algorytmu DES
  • na każdym kolejnym 64b bloku jest wykonywany XOR z zaszyfrowanym poprzednim blokiem przed podaniem na wejście algorytmu DES
    \(S_i = E_K [M_i \oplus S_{i-1}]\)
  • powtórzone takie same bloki 64b dadzą bloki zaszyfrowane różnej postaci
  • deszyfrowanie:
    \(M_i = D_K [S_i] \oplus S_{i-1}\)

Tryby blokowe nadają się doskonale do szyfrowania gotowych wiadomości, jednak nie są odpowiednia dla szyfrowania strumienia danych asynchronicznych, np. wprowadzanych z klawiatury lub pojawiających się w protokołach komunikacyjnych, w których nie można z góry określić tempa pojawiania się danych do przesłania (i zaszyfrowania) oraz ich ilości, w efekcie dających teksty zmiennej długości. W tym celu wprowadzono tryby szyfrowania strumieniowego szyfrujące każdorazowo po jednym znaku 8-bitowym: CFB (Cipher FeedBack) oraz OFB (Output FeedBack) - tzw. tryby sprzężenia zwrotnego. Opisują je następujące własności:

  • w CFB na wejście funkcji szyfrującej podawana jest zawartość 64b rejestru przesuwnego - początkowo zawiera on IV, który jest szyfrowany: \(R_1 = E_K[ IV ]\)
  • na ośmiu najstarszych bitach rejestru jest wykonywany XOR ze znakiem szyfrowanym \(M_i: S_i = R_i \oplus M_i\)
  • zawartość rejestru jest przesuwana w lewo 8b, a jako 8 najmłodszych jest wpisywany szyfrogram \(S_i\) wprowadzonego znaku (\(R_{i+1}\))
  • wadą tego podejścia jest fakt iż uszkodzenie 1 bitu (np. w transmisji) propaguje się na 9 kolejnych znaków szyfrogramu
  • w OFB w miejsce 8 najmłodszych bitów wpisywany jest tylko szyfrogram 8 najstarszych (bez XOR z porcją tekstu szyfrowanego)
  • w trybie OFB błędy się nie propagują - uszkodzenie 1 bitu wpłynie tylko na rozszyfrowanie 1 znaku (zawierającego ten bit) - kryptoanalityk kontrolujący szyfrowany strumień może kontrolować zmiany w tekście jawnym

Powyższa dyskusja oraz znajomość praktycznych implementacji standardu DES skłania do następujących wniosków:

  • ECB jest trywialny - nie powinien być stosowany do szyfrowania sesji danych; może być wykorzystany do przesłania kluczy oraz IV
  • w trybie CBC mogą z kolei występować problemy implementacyjne związane z IV
    • celem IV jest upodobnienie bloków szyfrogramu do postaci losowych danych
    • typowe IV wartości nijak nie przypominają losowych (często zawierają powtarzające się najstarsze bity lub mają inną łatwą do przewidzenia strukturę)
    • nawet jeśli IV byłby prawdziwie losowy, to trzeba go przekazać odbiorcy (skoro jest losowy)
    • np. wysyłając w pierwszym bloku szyfrogramu (wydłuża to szyfrogram stanowiąc problem z małymi porcjami szyfrowanych danych)

Algorytm CDMF (Commercial Data Masking Facility)

Stany Zjednoczone, ojczyzna standardu DES, jak zresztą również inne kraje, traktują technologie kryptograficzne na równi z militarnymi i stosują ograniczenia w ich wykorzystaniu. Jednym z nich jest embargo eksportowe na wszelkie algorytmy i systemy kryptograficzne opracowane w USA. Również standard DES był objęty tymi ograniczeniami, a dokładniej jego ustandaryzowana postać posługująca się kluczem 56-bitowym. Natomiast algorytm CDMF, opracowany również przez IBM, został przygotowany specjalnie z myślą o wykorzystaniu również poza Stanami Zjednoczonymi i jest wolny od ograniczeń eksportowych. W istocie jest to wersja uproszczona DES operująca kluczem 40b, a dokładniej jest to algorytm DES uzupełniony o wstępną metodę skracania klucza 56b do 40b.

Odporność algorytmu DES

Algorytm DES był przez wiele lat bezpieczny. Ze względu na złożoność obliczeniową kryptoanalizy, przy dostępnej mocy obliczeniowej, proces odnajdywania klucza metodą przeszukiwania wyczerpującego był wystarczająco nieefektywny, by uczynić ataki nieopłacalnymi. Jednak w 1998 r. algorytm DES z kluczem 56b został złamany w 56 godzin kryptoanalizy metodą przeszukiwania wyczerpującego. Koszt sprzętu (EFF DES Cracker) wówczas szacowano na 250 tys. USD. Rok później zajęło to już 22 godziny. Dziś to kwestia minut.

Algorytm 3DES (Triple DES)

Istnieją jednak propozycje wzmocnienia siły algorytmu DES, np. poprzez praktyczne zwiększanie długości klucza. I tak algorytm 3DES stosuje jednocześnie trzy kolejne iteracje szyfrowania i deszyfrowania tekstu jawnego oryginalnym algorytmem DES. Każda iteracja może używać innego klucza 56b, co w efekcie daje klucz 168b. W praktyce najczęściej spotykany jest tryb DES-EDE (encrypt-decrypt-encrypt) z dwoma kluczami (razem 112b), wg rysunku 9:

Rysunek '9'. Schemat działania algorytmu 3DES

Algorytm IDEA (International Data Encryption Algorithm)

Algorytm IDEA został opracowany w 1991r. przez Swiss Federal Institute of Technology
(w zespole, którym kierowali James L. Massey i Xuejia Lai). W ogólnej koncepcji jest dość podobny do algorytmu DES, występują jedynie różnice w szczegółach. Przykładowo algorytm IDEA charakteryzują:

  • 64b bloki danych (jak DES)
  • klucz 128b
  • 64b blok dzielony na 16b podbloki
  • a 128b klucz na 16b podklucze
  • 8 iteracji (w DES jest 16, ale w IDEA 1 iteracja odpowiada 2 w DES)

Fazy działania algorytmu IDEA przedstawiają się następująco:

  • w każdym kroku cztery 16b podbloki danych poddawane są operacji dodawania modulo 2, dodawania modulo 216 i mnożenia modulo 216 z innymi blokami i z sześcioma 16b podkluczami.
  • pomiędzy każdym krokiem następuje zamiana drugiego i trzeciego podbloku.

Algorytm IDEA stosuje podklucze o następującej charakterystyce:

  • 128-bitowy klucz jest dzielony na osiem 16-bitowych podkluczy
  • pierwszych 6 podkluczy jest używanych w pierwszej iteracji,
    2 pozostałe podklucze - w kolejnej
  • następnie cały 128b klucz rotuje o 25 pozycji w lewo
  • tak otrzymany klucz jest ponownie dzielony na osiem 16b podkluczy, z których pierwsze 4 uzupełniają podklucze w drugiej iteracji, a kolejne 4 są przydzielane do trzeciej iteracji
  • w kluczu jest powtarzana rotacja o 25 pozycji w lewo - klucz jest ponownie dzielony na 8 podkluczy używanych w kolejnych krokach.

Opisane wyżej czynności powtarzane są do momentu przydzielenia kluczy do wszystkich kroków, przy czym w fazie zakończenia zamiast sześciu podkluczy, stosuje się tylko cztery podklucze. Łącznie w algorytmie wykorzystuje się 52 podklucze, które generowane są z wejściowego klucza szyfrującego.

Rysunek '10'. Siatka operacji w pojedynczej iteracji algorytmu IDEA
Deszyfracja przebiega następująco:

  • podklucze używane do deszyfrowania odpowiadają podkluczom szyfrowania podanym w odwrotnej kolejności,
  • operacje arytmetyczne przy użyciu czterech podkluczy są wykonywane nie na początku, ale na końcu deszyfrowania.

Algorytm Rijndeal

Algorytm Rijndeal został opracowany w 1999 przez Belgów: Joana Daemena i Vincenta Rijmena. Bloki wejściowe mają po 128, 196 lub 256 bitów. Klucze również mają długość 128b, 196b lub 256b. W zależności od wielkości bloku stosowana jest różna liczba iteracji: 10 (128b), 12 (196b) lub 14 (256b). Każda iteracja to następująca sekwencja wykonywana na poszczególnych bajtach danych i klucza:

  1. podstawienie (S-bloki)
  2. przesuwanie (rzędów i kolumn bloku-macierzy)
  3. XOR.

'Rysunek '11'. Uproszczony schemat pojedynczej iteracji algorytmu 'Rijndeal

Standard AES (Advanced Encryption Standard)

Standard AES jest następcą standardu DES obowiązującym w USA od 2001 r. Wykorzystuje algorytm Rijndeal. Algorytm ten wygrał oficjalną rywalizację z innymi zgłoszonymi do konkursu algorytmami, m.in. Serpent, Twofish, RC6, MARS. Stosuje tryb blokowy (blok 128b) i strumieniowy, klucze 128b, 192b, 256b (choć teoretycznie dopuszczalne również inne kombinacje). W standardzie wprowadzono też ciekawy nowy strumieniowy tryb licznikowy (CTR - Counter Mode), w którym dedykowany rejestr jest inkrementowany wraz z kolejnymi operacjami szyfrowania porcji danych. Tryb ten oferuje możliwość zrównoleglenia operacji na różnych porcjach danych.

Inne algorytmy symetryczne

Algorytmy RC2 / RC4 / RC5 / RC6

RC2, RC4, RC5 i RC6 to prawnie zastrzeżone algorytmy opracowane przez Ronalda Rivesta (pracownika MIT i jednocześnie założyciela firmy RSA Data Security), chociaż od 1994 kod źródłowy niektórych z nich jest szeroko dostępny w Internecie. Są to bardzo wydajne algorytmy symetryczne (ok. 10 razy szybsze od DES) o zmiennej długości klucza (do 2048b). RC2, RC5, RC6 to szyfry blokowe, natomiast RC4 jest szyfrem strumieniowym. Co ciekawe, niemal od samego początku swego istnienia posiadały specjalny status eksportowy USA dla kluczy 40b lub 56b (dla instytucji powiązanych z interesami USA). Dziś są powszechnie wykorzystywane w Lotus Notes, Apple OCE (Open Collaboration Enviromnent), Oracle, protokołach SSL i S-HTTP, sieciach bezprzewodowych i komórkowych.

Algorytmy z rodziny CAST

Określenie CAST opisuje schemat zastosowany w rodzinie zbliżonych do DES algorytmów kryptograficznych o zmiennej długości kluczy i bloków. Najpowszechniej znany reprezentant to szyfr CAST-128 opublikowany w 1997 [RFC 2144].

Algorytm SAFER

To algorytm blokowy opracowany przez kolejną ważną postać kryptografii komputerowej - Jamesa L. Masseya. Popularne są: wersja z kluczem 64b (SAFER-K64) obejmująca 6 rund oraz wersja z kluczem 128b (SAFER-K128) - do 12 rund (rekomendowane 10).

Algorytm Blowfish

Algorytm Blowfish, bardzo popularny zwłaszcza w produktach open source, został opracowany w 1994 r. przez Bruce'a Schneiera. Blok danych ma 64 bity, a klucz podstawowy długość do 448b. W algorytmie występuje 16 iteracji wykorzystujących 18 kluczy pomocniczych (wyznaczanych każdorazowo przed szyfrowaniem i deszyfrowaniem) i 4 S-bloki 256-elementowe o wartościach zależnych od: klucza podstawowego, danych oraz liczby \(\pi\). Deszyfrowanie jest operacją identyczną z szyfrowaniem - jedynie odwrotna zostaje kolejność kluczy pomocniczych.

Szyfrowanie asymetryczne

Istotą szyfrowania asymetrycznego jest wyodrębnienie dwóch kluczy o odmiennych rolach: klucz prywatny i klucz publiczny. I tak przyjmiemy dalej iż odbiorca Bolek posiada parę kluczy: prywatny klucz kb oraz publiczny klucz KB. Z założenia klucz prywatny jest tajny znany wyłącznie właścicielowi. Publiczny klucz, natomiast, może być powszechnie znany. Aby przekazać zaszyfrowaną postać wiadomości do tego odbiorcy należy zaszyfrować wiadomość czytelną jego kluczem publicznym. Odszyfrowanie jest możliwe tylko przy użyciu klucza prywatnego, odpowiadającego użytemu uprzednio kluczowi publicznemu.
Operacje szyfrowania opisuje zatem ogólny wzór:
\(E_K_B [M] = S\)
a deszyfrację:
\(D_k_b [S] = M\)

Rysunek '12'. Ogólny schemat szyfrowania asymetrycznego
Istotne jest iż znajomość klucza publicznego KB nie wystarcza do naruszenia poufności szyfrogramu uzyskanego przy zastosowaniu tego klucza.
Szyfrowanie asymetryczne idealnie nadaje się do zastosowania w następujących celach:

  • zapewnienie poufności (rys. 13)

Rysunek '13'. Ogólny schemat zapewnienia poufności w szyfrowaniu asymetrycznym

  • zapewnienie autentyczności (rys. 14)


Rysunek '14'. Ogólny schemat zapewnienia autentyczności w szyfrowaniu asymetrycznym

Przykłady algorytmów asymetrycznych

Algorytm RSA (Rivest–Shamir–Adleman)

Algorytm RSA został opublikowany w 1978 roku przez Ronalda Rivesta, Adi Shamira i Leonarda Adlemana. Niedawno wygasła jego ochrona patentowa. Algorytm ten pozwala w zasadzie dowolnie ustalić długość klucza. Wymaga użycia 2 dużych liczb pierwszych (przez duże rozumiemy tu liczby co najmniej stucyfrowe w systemie dziesiętnym). Do szyfrowania i deszyfrowania wykorzystuje operacje potęgowania dyskretnego. W efekcie wymaga dużej liczby działań arytmetycznych (jest zdecydowanie wolniejszy od DES - nawet do 1000 razy).
Dobór kluczy jest najbardziej istotnym elementem pracy algorytmu. Schematycznie przedstawia ją rysunek 15.

Rysunek '15'. Ogólny schemat pracy algorytmu RSA
Schemat ten wymaga następujących wyjaśnień:

  • liczba względnie pierwsza z (p-1) i (q-1) to inaczej Wykładnik Uniwersalny: dzieli się tylko przez 1, siebie oraz (p-1) i (q-1), czyli Najmniejsza Wspólna Wielokrotność, albo inaczej: Największy Wspólny Dzielnik (e, (p-1)(q-1)) = 1
  • odwrotność e można łatwo wyznaczyć rozszerzonym algorytmem Euklidesa.

Złamanie tak ustalonego klucza wymagałoby znalezienia efektywnej metody faktoryzacji dużych liczb - póki co takowa nie istnieje.

Algorytm ElGamala (ELG)

Algorytm ten został opublikowany w 1985 roku, ale nie jest chroniony patentem. Brak również w jego przypadku ograniczeń eksportowych USA - wykorzystuje koncepcję (i patent) Diffiego-Helmana lecz ów patent wygasł w 1997 r. Szyfrowanie wymaga każdorazowo losowo wybranej wartość k, dlatego też ten sam tekst jawny każdorazowo daje inny szyfrogram. Niestety wadą tego algorytmu jest fakt, iż szyfrogram jest dwukrotnie dłuższy od tekstu jawnego.
Generowanie kluczy przebiega następująco:

  • wybieramy losowo liczbę pierwszą p
  • wykorzystujemy multiplikatywną grupę modulo p - \(\mathbb{Z}_p^*\)
  • gdzie p jest liczbą pierwszą, a \(\mathbb{Z}_p\) jego ciałem skończonym (\(GF(p) lub \mathbb{Z} /p \mathbb{Z}\))
  • wybieramy liczbę g, która jest elementem pierwotnym (generatorem) grupy \(\mathbb{Z}_p^*\)
  • generator - generuje ciąg \(1, g, g^2, g^3, ...\)
  • z którego tylko skończenie wiele należy do \(\mathbb{Z}_p^*\) (potem zaczną się powtarzać modulo p)
  • w ogólności mamy q elementów: \(1, g, g^2, ... , g^{q-1} (g^q \bmod p = 1)\)
  • istnieje przynajmniej jedno g generujące całą grupę! (tzn. \(q = p-1\))
  • czyli zamiast 1, ..., p-1 możemy grupę traktować jako \(1, g, g^2, ... , g^{p-2}\)

W dalszej kolejności:

  • wybieramy losowo liczbę \(x<p\)
  • obliczamy \(y=q^x \bmod p\)
  • klucz publiczny stanowią y, g i p - zarówno g, jak i p mogą być wspólnie wykorzystywane przez grupę użytkowników (mod p)
  • kluczem prywatnym jest x

Szyfrowanie przebiega następująco:

  • wybieramy losowo liczbę k względnie pierwszą z p
  • obliczamy \(a=g^k \bmod p\)
  • obliczamy \(b=y^k \cdot M \bmod p\)
  • szyfrogram to para (a,b)

Deszyfrowanie przebiega następująco:

  • \(M=b/a^x \bmod p\)
  • ponieważ \(a^x \equiv g^{kx} \bmod p\)
  • \(b/a^x \equiv y^k \cdot M/a^x \equiv g^{xk} \cdot M/g^{kx} \equiv M \bmod p\)

Literatura

[1] Janusz Stokłosa, Tomasz Bilski, Tadeusz Pankowski, "Bezpieczeństwo danych w systemach informatycznych", PWN, 2001

Zadania

  1. Na czym polega kodowanie ROT-13 powszechnie wykorzystywane w Internecie?
  2. Na czym polega i do czego służy kodowanie MIME?
  3. Jaki będzie szyfrogram dla przykładu z rysunku 3, w przypadku użycia klucza k = (5,4;2-5-3-1-4)?
  4. Wektor inicjujący IV powinien być każdorazowo unikalny, ale nie musi być tajny. Dlaczego?
  5. Dlaczego wersja 40b algorytmu DES była od początku wolna od ograniczeń eksportowych?

Wykorzystanie kryptografii

Wykorzystanie kryptografii

Bieżący moduł przedstawia koncepcje związane z wykorzystaniem mechanizmów kryptograficznych w systemach informatycznych.

Potwierdzanie autentyczności danych

Szyfrowanie asymetryczne, jak już wiemy z poprzedniego modułu, można wykorzystać do osiągnięcia własności autentyczności danych. Zastosować można potencjalnie 2 metody przedstawione poniżej.

Metoda 1:

  • szyfrujemy całą wiadomość kluczem prywatnym nadawcy
  • kosztowne obliczeniowo - koszt rośnie z wielkością wiadomości

Metoda 2:

  • tworzymy skrót wiadomości o ustalonym z góry rozmiarze n
  • szyfrujemy kluczem prywatnym nadawcy tylko skrót
  • koszt mały - n małe
  • koszt stały - nie rośnie z wielkością wiadomości i zależy tylko od n

Druga metoda wykorzystuje pojęcie skrótu, który jest wynikiem zastosowania pewnej funkcji matematycznej na treści wiadomości. Funkcja skrótu to jednokierunkowa funkcja \(h[M]\), a więc taka, która daje jednoznaczny wynik \(d=h[M]\) (skrót, ang. message digest, fingerprint) o stałym rozmiarze, przy wieloznacznym argumencie (M). Jej zadaniem w naszym przypadku jest dostarczyć odbiorcy narzędzia do zweryfikowania czy treść wiadomości nie została zmodyfikowana, przez osoby niepowołane.
W istocie, w dziedzinie transmisji danych skróty wiadomości, lub ich odpowiedniki, powszechnie wykorzystywane są w celu potwierdzania integralności wiadomości od lat 70-tych ubiegłego wieku, choć zwykle ukrywają się pod różnymi nazwami:

  • suma kontrolna (checksum) - negatywne potwierdzenia, retransmisje
  • funkcja kontrolna (data integrity check)
  • funkcja kontrolna wiadomości (message integrity check)
  • funkcja ściągająca (contraction function)
  • kod uwierzytelniający informacji (data authentication code)

Własności jakie musi posiadać odpowiednia dla nas funkcja skrótu to:

  • kompresja: oznaczająca, że rozmiar skrótu musi być mniejszy od rozmiaru samej wiadomości \(|d|<|M|\)
  • łatwość obliczeń: czas wielomianowy wyznaczenia \(h[M]\) dla dowolnego \(M\)
  • odporność na podmianę argumentu: dla danego \(h[M]\) obliczeniowo trudne znalezienie \(M^\prime\) takiego, że \(h[M] = h[M^\prime]\)
  • odporności na kolizje: obliczeniowo trudne znalezienie dwóch dowolnych argumentów \(M \neq M^\prime\) takiego, że \(h[M] = h[M^\prime]\)

Zastosowania funkcji skrótu mogą obejmować:

  • zapewnienie integralności wiadomości bez klucza kryptograficznego
  • zapewnienie integralności oraz autentyczności wiadomości: MAC - message authentication code (z kluczem kryptograficznym)

Rysunek '1'. Zastosowanie funkcji skrótu

Podpis cyfrowy

Funkcje skrótu można wykorzystać do zrealizowania ciekawego i niezwykle ważnego narzędzia, jakim jest podpis cyfrowy. Najczęściej wykorzystywana jest w tym celu jest funkcja mieszająca HMAC z kluczem k asymetrycznym (keying hash function) - \(h_k[M]\). Wartość skrótu HMAC jest zaszyfrowana kluczem prywatnym nadawcy, być może dodatkowo z wykorzystaniem ziarna (salt) lub zawołania (challenge).
Proces generowania i weryfikowania podpisu HMAC z kluczem przedstawia rysunek 2. Nadawca (Alicja) po przygotowaniu wiadomości M przygotowuje jej skrót H, który poddaje szyfrowaniu swoim kluczem prywatnym, który z założenia zna i posiada tylko nadawca. Po połączeniu M z zaszyfrowanym skrótem H' całość przekazuje do odbiorcy dowolnym kanałem komunikacyjnym. Tan następuje deszyfracja H' (przy użyciu otwarcie dostępnego klucza publicznego nadawcy) oraz niezależne wyliczenie skrótu H dla otrzymanego M. Porównanie H wyliczonego z odszyfrowanym wskazuje na autentyczność i nienaruszalność wiadomości M lub jej brak. Gdyby M została zmodyfikowana w trakcie transmisji do odbiorcy, wyliczony skrót nie pasowałby do odszyfrowanego z H'. Natomiast, gdyby nadawcą nie była Alicja, posłużenie się jej kluczem publicznym przy odszyfrowaniu H' nie dałoby skrótu identycznego z wyliczony przez odbiorcę H.

Rysunek '2'. Zastosowanie funkcji skrótu

Osiąganie poufności, autentyczności i nienaruszalności danych

Możliwe jest jednoczesne osiągnięcie własności poufności, autentyczności i nienaruszalności wiadomości. Uzyskuje się to poprzez znane już szyfrowanie (np. asymetryczne) pary M + H' z poprzedniego przykładu, przed przesłaniem do odbiorcy. Przy tym szyfrowaniu musi oczywiście być wykorzystany odpowiedni klucz publiczny odbiorcy. Schemat ten przedstawia rysunek 3.

Rysunek '3'. Osiąganie poufności, autentyczności i nienaruszalności

Algorytmy skrótu

Pierwsze z powszechnie stosowanych algorytmów generowania skrótu na potrzeby ochrony autentyczności i nienaruszalności informacji - MD i MD2 (autorstwa Rona Rivesta) powstały w latach '80. Algorytm MD nie został nigdy oficjalnie opublikowany. Był wykorzystywany jako autorskie rozwiązanie w systemie pocztowym RSADSI. Natomiast MD2 został ustandaryzowany w dokumencie RFC 1319. W 1990 Ralph Merkle (Xerox) zaproponował algorytm HMAC o nazwie SNEFRU - kilkukrotnie szybszy od MD2. Na to Rivest odpowiedział algorytmem MD4 (RFC 1320). WWwww W roku 1992 złamano SNEFRU i wykryto pewną słabość MD4 w wersji 2-rund i wkrótce Rivest wzmocnił algorytm otrzymując trochę wolniejszy MD5 (RFC1321).

Algorytm MD5

Algorytm MD5 posiada następujące cechy charakterystyczne:

  • wykorzystuje 128b wektor IV
  • wykonuje 64 iteracje (4 rundy po 16 kroków)
  • daje skrót 128b
  • teoretyczna odporność na kolizje 264 jest współcześnie uznawana za zbyt słabą

Algorytm SHA (Secure Hash Algorithm)

Algorytm SHA został opracowany przez NSA (National Security Agency) i przyjęty przez NIST jako standard federalny w 1993r. Wersja oryginalna SHA (SHA-0) jest zbliżona do MD4. Algorytm ten posiada następujące cechy charakterystyczne:

  • przekształca wiadomość o długości do 264b w skrót 160b
  • wykorzystuje 160b wektor IV
  • wykonuje 80 iteracji (4 rundy po 20 kroków)

Stosunkowo szybko wykryto słabości SHA-0 (choć ich natury nigdy nie opublikowano) i opracowano SHA-1 (ratyfikowany przez NIST), który jest często spotykany do dziś. Wykazuje odporność na kolizje 160b skrótu - 280 , która jest współcześnie uznawana również za zbyt słabą.

Algorytmy SHA-256 / SHA-384 / SHA-512

Niedawno zaproponowano zupełnie nowe funkcje skrótu: SHA-256, SHA-384 oraz SHA-512, przystosowane do współpracy z kluczami AES (odpowiednio 128b, 192b i 256b). Dają skróty odpowiednio 256b, 384b i 512b. Nie doczekały się jeszcze szerszej analizy jednak dość powszechnie uznawane są za bezpieczne. Mają większą złożoność obliczeniową od poprzedników wymienionych wyżej. W praktyce okazuje się, iż algorytm SHA-384 ma identyczny koszt obliczeniowy co SHA-512, co czyni SHA-384 w praktyce bezużytecznym. Powszechnie spotykane są zatem jedynie SHA-256 oraz SHA-512.

Algorytm RIPE-MD

Algorytm ten powstał w ramach europejskiego (EU) projektu RACE Integrity Primitives Evaluation - Message Digest. W uproszczeniu mówiąc jest to ulepszony wariant MD4 (zmodyfikowane rotacje i kolejność słów wiadomości) Oferuje skrót 128b. Wykorzystuje rejestr strumieniowy. Podczas generowania skrótu wykonuje równoległe 2 przebiegi (za każdym razem z innym zadanym parametrem) w każdej iteracji. Po każdej iteracji oba wyniki łączone z rejestrem strumieniowym. Prawdopodobnie posiada dużą odporność na ataki.

Algorytm HAVAL

Algorytm HAVAL generuje skrót o zmiennej długości: 128b, 160b, 192b, 224b lub 256b. Można i jego uznać za wariant MD4, względem oryginału zmodyfikowano operacje rotacji. Stosuje wyrafinowane funkcje nieliniowe (o własności lawinowości), w każdej iteracji wykonuje inne permutacje. I posiada prawdopodobnie duża odporność na ataki.

Algorytm ElGamal

Ostatnim z wymienionych algorytmów jest ElGamal. Algorytm ten początkowo opracowano właśnie dla realizacji podpisu cyfrowego HMAC. Podpisem wiadomości M jest para (a, b), taka że:
\(a=g^k \bmod p\)
\(b:: M = (xa + kb) \bmod p-1\)
Weryfikacja podpisu cyfrowego następuje pomyślnie jeśli \((y^a a^b) \bmod p == g^M \bmod p\).

Standardy podpisu cyfrowego

W systemach informatycznych powszechnie spotykane są standardy podpisu cyfrowego opracowane w USA. Należą do nich starszy DSS i nowszy SHS

Standard DSS (Digital Signature Standard)

DSS jest to standard NIST z kategorii FIST (Federal Information processing STandard) w wersjach z 1991 i 1993 roku. Obejmuje użycie skrótu SHA-1 oraz algorytmu DSA (Digital Signature Algorithm).

Standard SHS (Secure Hash Standard)

Standard SHS to nowszy projekt NIST z 2001. Obejmuje użycie rodziny SHA-256 / SHA-384 / SHA-512.

Ataki na funkcje skrótu

Najpowszechniej znanym atakiem na funkcje skrótu jest atak urodzinowy. Poniżej przedstawiona zostanie koncepcja tego ataku.

Atak urodzinowy

Paradoks dnia urodzin po lega na dokonaniu następujących obserwacji:

Obserwacja 1:
  • pytanie: ile osób potrzeba na tej sali, aby z prawdopodobieństwem 50% znalazła się wśród nich taka, która obchodzi urodziny tego samego dnia co autor tych slajdów? (funkcja mieszająca odwzorowuje zbiór ludzi na 365 lub 366 dni roku)
  • odpowiedź: oczywiście 183.
Obserwacja 2:
  • pytanie: a ile potrzeba osób, aby wśród nich znalazły się 2 obchodzące urodziny tego samego dnia?
  • odpowiedź: tylko 23.

Uogólnienie tego paradoksu przebiega następująco. Mamy dany rozmiar n danych wejściowych (ludzi - w przykładzie urodzin) oraz rozmiar k zbioru wynikowego (daty urodzin). Dla n mamy możliwych n(n-1)/2 par danych wejściowych i dla każdej pary oba elementy dadzą ten sam wynik z prawdopodobieństwem 1/k. Zatem, potrzeba k/2 par aby z prawdopodobieństwem 50% wśród nich była taka jak szukamy - gdzie oba elementy mają tę samą wartość wyniku (datę urodzin). W efekcie jeśli \(n>\sqrt{k}\) to szanse powodzenia są duże. Dla skrótu 128b potrzeba 2128 wiadomości aby znaleźć tę, która dała określony skrót, ale wystarczy 264 wiadomości aby znaleźć 2 o identycznym skrócie (znaleźć tzw. kolizję).
Jako komentarz można podać, iż w połowie 2004 r. zespół kryptoanalityków pod kierunkiem Xuejia Lai wykazał zaskakujące kolizje w MD5 podając 2 ciągi po 128 B różniące się zaledwie 6-cioma bajtami. Natomiast na początku 2005 r. zespół kierowany przez Xiaoyuna Wanga wykazał w rodzinie SHA kolizje łatwiejsze niż należy oczekiwać z teoretycznej odporności. Mianowicie w przypadku SHA-1: kolizje dla 269 operacji (przy teoretycznej 280), dla SHA-1 w uproszczonej wersji (58-rund): kolizje dla 233 operacji i dla SHA-0: kolizje dla 239 operacji.

Zarządzanie kluczami

W procesie pozyskiwania i wykorzystania kluczy kryptograficznych występują pewne istotne problemy. Należą do nich poniższe:

problem przekazania klucza
  • jak partnerowi komunikacji przekazać w sposób bezpieczny klucz niezbędny do szyfrowania / deszyfrowania?
problem zmiany klucza
  • jak go regularnie zmieniać?
problem doboru systemu szyfrowania
  • czy wybrać tajny klucz symetryczny? - występuje w tym przypadku, jak pamiętamy, problem skalowalności: 10 osób = 45 kluczy, 100 osób = 4950 kluczy
  • czy raczej wybrać publiczny klucz asymetryczny? - tu występuje problem autentyczności skąd pewność jego prawdziwości

Nie istnieje uniwersalne rozwiązanie wszystkich wymienionych problemów, jednak poniżej przedstawiona metoda zaproponowana przez Whitfielda Diffiego i Martina Hellmana jest częściowym rozwiązaniem problemu przekazania klucza. Jest to metoda ciekawa i powszechnie spotykana, dlatego warta bliższego poznania.

Metoda Diffiego-Hellmana (DH)

Metoda Diffiego-Hellmana pozwala partnerom uzgodnić tajny klucz bez ryzyka ujawnienia go podsłuchującym. Początkowo ustalamy wspólny jednorazowy symetryczny klucz sesji (dla każdej sesji inny). Na potrzeby ustalenia klucza sesji wykorzystamy model asymetryczny.
DH wykorzystuje multiplikatywną grupę modulo p - oznaczaną \(\mathbb{Z}_p^*\).
Przez \(\alpha\\) oznaczmy element pierwotny grupy \(\mathbb{Z}_p^*\). Zatem \(\alpha\\) generujące całą grupę.
Czyli zamiast 1, ..., p-1 możemy grupę traktować jako 1, \(\alpha\, \alpha^2, ... , \alpha^{p-2}\).
Schemat postępowania w metodzie DH przedstawia rysunek 4.
Każdy z użytkowników wybiera sobie w nieistotny sposób wartość klucza prywatnego k. Natomiast klucz publiczny K dobiera jako \(\alpha^k\). Klucz ten jest swobodnie i otwarcie przykazywany drugiej stronie komunikacji.
Klucz sesji dobierany jest przez każdą ze stron w taki sposób, że obie uzyskują identyczną wartość \(\Phi\\), przy czym przechwycenie obu transmitowanych kluczy publicznych nie wystarcza do jego uzyskania.

Rysunek '4'. Schemat postępowania w metodzie DH
Metoda D-H nie jest, jak już zaznaczono, idealnym rozwiązaniem. Jest m.in. podatna n atak man-in-the-middle. Przyjmijmy, iż Edziu, znając \(\alpha\\), może skutecznie wkroczyć na etapie negocjacji klucza. Alicja i Bolek będą porozumiewać się poprzez Edzia za pomocą kluczy,
które - jak im się będzie wydawać - wymienili ze sobą.

Dystrybucja kluczy publicznych

Rozważmy możliwe sposoby pozyskiwania kluczy publicznych szyfrowania asymetrycznego. Istnieją następujące warianty:

  1. pobranie klucza bezpośrednio od właściciela
  2. pobranie klucza z centralnej bazy danych
  3. pobranie z własnej prywatnej bazy danych zapamiętanego wcześniej klucza pozyskanego sposobem 1 lub 2

Należy zwrócić uwagę, iż w ogólności istnieje ryzyko podstawienia przez nieuczciwą osobę (atakującego) własnego klucza pod klucz domniemanego użytkownika.
Rozwiązaniem tego problemu, które zyskało dotychczas największą akceptację jest certyfikacja kluczy publicznych.

Certyfikacja

Certyfikację stosuje się w celu uniknięcia podstawienia fałszywego klucza publicznego. Certyfikat jest poświadczeniem autentyczności podpisanym przez osobę (instytucję) godną zaufania, nazywaną urzędem poświadczającym CA (Certification Authority). certyfikat ma najczęściej formę dokumentu elektronicznego. Certyfikat zawiera podstawowe dane identyfikujące właściciela. W ogólnym przypadku, urząd poświadczający CA potwierdza, iż informacja opisująca właściciela klucza jest prawdziwa, a klucz publiczny faktycznie do niego należy. Certyfikat posiada też okres ważności wyznaczający czas przez który certyfikowane dane można uważać za poprawne. Niezależnie od okresu ważności certyfikowane klucze mogą zostać uznane za niepoprawne, np. gdy zaistnieje podejrzenie, iż ktoś nieuprawniony wszedł w posiadanie tajnego klucza prywatnego, odpowiadającego certyfikowanemu kluczowi publicznemu. Urząd poświadczający CA musi przechowywać listę niepoprawnych i nieaktualnych certyfikatów. Oczywiście, unieważnienie klucza jest także rodzajem certyfikatu.
Struktura podstawowa typowego certyfikatu jest przedstawiona na rysunku 5. Oprócz wymienionych tam pól poszczególne certyfikaty mogą zawierać dodatkowe, specyficzne dla konkretnego urzędu CA lub zastosowań, do których certyfikaty są przeznaczone. Przykłady rzeczywistych certyfikatów możemy znaleźć w każdej przeglądarce internetowej.
Jednym z najpopularniejszych współcześnie rodzajów certyfikatów są te zgodne ze standardem ITU-T X.509. Budowa certyfikatu X.509 v.3 obejmuje szereg elementów. Należą do nich:

  • struktura podstawowa uzupełniona o zestaw danych identyfikacyjnych podmiotu certyfikatu
  • sposób wykorzystania klucza (przeznaczenie, np. do szyfrowania danych, do szyfrowania kluczy, do uzgadniania kluczy, do podpisywania danych, do osiągnięcia niezaprzeczalności)
  • informacje o polityce certyfikacji wydawcy certyfikatu (np. ograniczenia długości ścieżki certyfikacji, punkty dystrybucji list certyfikatów unieważnionych).

Ponadto istnieje opcjonalna możliwość tworzenia dodatkowych pól / parametrów identyfikacyjnych, wg potrzeb komunikujących się podmiotów.

Rysunek '5'. Schematyczna struktura typowego certyfikatu
Dystrybucja kluczy przy wykorzystaniu certyfikatów przebiega następująco:

  • w celu uzyskania certyfikatu użytkownik zwraca się do urzędu certyfikującego CA dostarczając mu swój klucz publiczny
  • do zweryfikowania certyfikatu niezbędny jest tylko i wyłącznie klucz publiczny urzędu certyfikującego
  • alternatywnie użytkownik może przesłać swój certyfikat do innych użytkowników z prośbą o poświadczenie jego autentyczności.

W tym ostatnim przypadku mówimy o systemie wzajemnej certyfikacji (sieci wzajemnego zaufania, ang. web of trust). Certyfikat użytkownika, dajmy na to - Alicji, poświadcza (podpisuje) z reguły kilko (kilkunastu) użytkowników. Jeśli po pobraniu przez Bolka, stwierdza on, że wśród podpisów znajdują się jakieś należące do zaufanych mu osób, uznaje on certyfikat za poświadczony.
Zarówno rozwiązania instytucjonalne z urzędami certyfikującymi, jaki i system wzajemnego zaufania mają swoich zwolenników.
W każdym przypadku istnieje dylemat, komu na tyle zaufać, aby mógł być on w pełni wiarygodny i poświadczać (wydawać) certyfikaty? Problem ten dotyczy przede wszystkim pierwszego kontaktu, zwłaszcza w relatywnie anonimowej sieci globalnej Internet, gdzie wzajemne kontakty, „w cztery oczy", nie są raczej najbardziej typowym sposobem komunikacji. Skąd zatem pewność, że certyfikat został pobrany z właściwego urzędu, czy że podpisy poświadczające jego autentyczność rzeczywiście są godne zaufania. ile może istnieć instytucji cieszących takim zaufaniem, iż certyfikaty przez nie podpisane możemy śmiało uznawać za rzetelnie zweryfikowane i autentyczne.
Rozwiązaniem tego problemu jest system, w którym certyfikat musi przebyć pewną kilkuetapową procedurę uwierzytelniającą, a urzędy CA mogą tworzyć wielopoziomową hierarchię. Urzędy danego poziomu hierarchii wystawiają certyfikaty kluczy publicznych urzędom lub użytkownikom znajdującym się na niższym poziomie. Na szczycie znajduje jeden z nielicznych urzędów centralnych, który swym powszechnie uznanym autorytetem ostatecznie poświadcza poprawność całej procedury uwierzytelniającej certyfikat.

Rysunek '6'. Hierarchia urzędów poświadczających
Taka hierarchia urzędów poświadczających jest podstawą funkcjonowania niezwykle ważnego współcześnie mechanizmu informatycznego - infrastruktury kluczy publicznych - PKI (Public Key Infrastructure). Infrastruktura kluczy publicznych obejmuje sprzęt, oprogramowanie, ludzi, polityki bezpieczeństwa i procedury konieczne do utworzenia, zarządzania, przechowywania, dystrybucji i unieważniania certyfikatów kluczy publicznych w skali najczęściej ogólnonarodowej lub światowej. PKI oferuje często dodatkowe certyfikaty, np. Certyfikaty Znacznika Czasu (dla wiarygodnego potwierdzania czasu). W sieci Internet, PKI wykorzystuje specyfikację X.509 (PKIX, RFC 2459).
PKI jest hierarchicznym systemem urzędów certyfikujących oferujących publicznie swoje usługi. Do usług tych należy między innymi:

  • weryfikacja tożsamości użytkowników ubiegających się o certyfikaty
  • zarządzanie kluczami kryptograficznymi
    • generowanie par kluczy dla użytkowników
    • bezpieczne przechowywanie kluczy
  • zarządzanie certyfikatami
    • wystawienie certyfikatów kluczy publicznych
    • generowanie list certyfikatów unieważnionych CRL (Certificate Revocation List)

Komponenty systemu PKI to:

  • urzędy CA
  • punkty rejestrujące, poręczające zgodność kluczy z identyfikatorami (lub innymi atrybutami) posiadaczy certyfikatów
  • użytkownicy certyfikatów podpisujący cyfrowo dokumenty
  • klienci weryfikujący podpisy cyfrowe i ścieżki certyfikacji do zaufanego CA
  • repozytoria przechowujące i udostępniające certyfikaty i listy unieważnień.

Repozytoriami certyfikatów i list unieważnień mogą być np.:

  • serwery LDAP
  • respondery OCSP
  • serwery WWW
  • serwery FTP
  • serwery DNS (DNSsec)
  • agenci systemu katalogowego X.500 (DSA - Directory System Agents)
  • korporacyjne bazy danych

Mimo wysokiej przydatności systemów PKI, nie wszystkie problemy związane z certyfikacją zostały w pełni rozwiązane. Pozostaje przykładowo problem jednoznacznej identyfikacji podmiotu - jaki jest adekwatny kompromis pomiędzy pełnymi danymi identyfikującymi a prywatnością podmiotu? Rozwiązanie tego problemu na ogół przybliża się wprowadzając różne klasy certyfikacji o różnym poziomie zaufania.
Inny problem to problem pierwszego certyfikatu - jak bezpiecznie certyfikować CA? Możliwym rozwiązaniem jest wzajemna certyfikacja różnych urzędów z PKI. Wielość hierarchicznych ośrodków certyfikacji umożliwia współpracę pomiędzy niezależnymi strukturami, również w zakresie wzajemnej certyfikacji. Innym powszechnie spotykanym rozwiązaniem są certyfikaty wybranych urzędów najwyższego poziomu hierarchii wbudowane na stałe w aplikacje (przeglądarki WWW, np. Netscape Navigator ma ponad 30 predefiniowanych certyfikatów urzędów CA). Wówczas, zakładając, iż integralność wersji binarnej aplikacji dystrybuowanej przez producenta nie została naruszona (co, notabene, można weryfikować również technikami kryptograficznymi), można przyjąć autentyczność kluczy publicznych zawartych w tych wbudowanych certyfikatach i bezpiecznie się nimi posługiwać do potwierdzania autentyczności urzędów niższego szczebla hierarchii.
Mechanizmem pobierania certyfikatów CA powszechnie uznanym za standardowy jest przekazywanie ich jako typ MIME application/x-x509-ca-cert. Z kolei do popularnych protokołów wymiany informacji niezbędnych do właściwego zarządzania infrastrukturą kluczy publicznych zaliczyć można CMP (Certificate Management Protocol) oraz SCVP (Simple Certificate Validation Protocol).
W myśl polskiego ustawodawstwa wyróżnia się dwa rodzaje certyfikatów:

Certyfikaty zwykłe (tzw. powszechne)
  • obejmują takie zastosowania jak szyfrowanie danych, poczta, www, urządzenia sieciowe, oprogramowanie
Certyfikaty kwalifikowane:
  • wywołują skutki prawne równoważne podpisowi własnoręcznemu
    (Ustawa z dn. 18.09.2001 o podpisie elektronicznym)
  • przeznaczone dla osób fizycznych, wydawane na podstawie umowy i po (osobistej) weryfikacji tożsamości w Punkcie Rejestracji CA
  • znajdują zastosowanie w każdym przypadku składania oświadczenia woli (również e‑faktury)
  • nie służą do szyfrowania dokumentów

W naszym kraju istnieje wiele urzędów certyfikacji. Jedne z najstarszych to np.:

Kryptograficzne zabezpieczenie danych

Współcześnie dostępna jest ogromna ilość aplikacji szyfrowania plików i całych katalogów (fragmentów systemu plików). Można tu wymienić np. moduł jądra Linux loop-AES (od wersji 2.4 jądra nosi nazwę cryptoloop). Oferuje on szyfrowanie całego systemu plików na poziomie jądra za pomocą urządzenia blokowego /dev/loop[1-8]. Przykładowe polecenie montowania zaszyfrowanego systemu plików pokazuje poniższa komenda powłoki systemu operacyjnego:

mount -t ext3 crypto.raw /mnt/crypto -oencryption=aes-256

Innym przykładem środowiska szyfrowania plików jest EncFS. Tworzy ono z wybranego katalogu wirtualny system plików w przestrzeni użytkownika, korzystając ze standardowego modułu jądra FUSE (Filesystem in USErspace). Przykładowe wywołanie operacji tego środowiska jest przedstawione poniżej:

encfs ~/.crypto.vfs ~/tajne_dane

Wykonanie tego polecenia za pierwszym razem powoduje utworzenie pliku .crypto.vfs z zaszyfrowanym systemem plików, na podstawie zawartości katalogu tajne_dane. Przy kolejnych wywołaniach następuje podmontowanie .crypto.vfs z do katalogu tajne_dane. Odmontowanie niepotrzebnego już katalogu tajne_dane przebiega standardowo:

fusermount -u ~/tajne_dane

W systemie MS Windows z kolei zawarty jest moduł EFS (Encrypted File System), działający na partycjach NTFS od wersji Windows 2000. EFS działa jako usługa systemowa - przeźroczyście dla aplikacji użytkownika. Usługa ta wykorzystuje algorytm DESX, będący autorską odmianą 3DES firmy Microsoft. Przykład uaktywnienia funkcji szyfrowania pliku poprzez graficzny interfejs użytkownika pokazuje rysunek 7.
Występują dwa rodzaje kluczy EFS tworzonych automatycznie przy pierwszym uaktywnieniu usługi (rysunek 8):

  • klucz właściciela pliku przechowywany w certyfikacie użytkownika (na rysunku należy do użytkownika Administrator)
  • klucz uniwersalny usługi systemowej odtwarzania danych z kopii zapasowych - Data Recovery Agent (na rysunku również wystawiony przez i dla użytkownika Administrator, lecz nie jest dostępny ani dla niego, ani dla żadnego innego konta poza usługą Data Recovery Agent).

Rysunek '7'. Uaktywnienie funkcji szyfrowania pliku w MS Windows

Rysunek '8'. Uaktywnienie funkcji szyfrowania pliku w MS Windows
Ponadto istnieje wiele narzędzi kryptograficznego zabezpieczania komunikacji. Do najpopularniejszych rozwiązań należą protokoły komunikacyjne:

  • SSH (Secure Shell)
  • SSL (Secure Sockets Layer) i TLS (Transport Layer Security)
  • PCT (Private Communication Technology)

oraz komponenty aplikacji użytkowych, takie jak:

  • dla poczty elektronicznej: PGP, PEM, S/MIME, MIME/PGP, MSP
  • dla usługi www: S-HTTP
  • dla systemów e-commerce: SET (Secure Electronic Transactions).

Rozwiązania te i ich implementacje będą szerzej przedstawione w następnych modułach.

Zadania

  1. Dlaczego nadal wykorzystywane są oba systemy kryptograficzne: symetryczny i asymetryczne? Inaczej mówiąc: dlaczego szyfrowanie asymetryczne, oferujące więcej własności bezpieczeństwa, nie wyparło całkowicie szyfrowania symetrycznego?
  2. Rozważmy przypadek szczególny ataku man-in-the-middle na realizację metody D-H: co się stanie jeśli Edziu przechwytując komunikację pomiędzy Alicją i Bolkiem zastąpi \(K_A=\alpha^{ka}\) oraz \(K_B=\alpha^{kb}\) przez wartość 1?

Podstawowe problemy bezpieczeństwa sieci komputerowych

Bieżący moduł przedstawia wybrane zagadnienia bezpieczeństwa związane bezpośrednio z niedoskonałościami współczesnych technologii sieci komputerowych. Omówione zostaną problemy bezpieczeństwa podstawowych protokołów sieciowych, klasyfikacja i przykłady ataków na środowiska sieciowe, podstawowe metody obrony oraz przykłady narzędzi podnoszących poziom bezpieczeństwa sieci


Rysunek 1 przedstawia schemat prostej sieci komputerowej analizowany w dalszej części modułu jako przykładowy scenariusz ataków na środowisko sieciowe i obrony przed tymi atakami. Rozważać będziemy sieć lokalną hipotetycznego przedsiębiorstwa lub instytucji, obejmującą serwer aplikacyjny, np. z systemem bazy danych zawierającej dane przetwarzane w firmie, zbiór stacji roboczych, na których działają klienckie aplikacje użytkowników wykorzystujące informacje z bazy danych. Oprócz infrastruktury sieci lokalnej wyróżnimy jeszcze łącze do sieci rozległej. Przyjmijmy dla uatrakcyjnienia rozważań, iż jest to sieć publiczna, np. Internet. Utrzymywanie łącza do sieci rozległej może być wymagane chociażby z tego powodu, że pewne ograniczone informacje z bazy danych firma chce publicznie udostępniać swoim klientom poprzez usługę WWW. Oczywiście możliwych jest kilka punktów dostępowych do sieci rozległej, mogą to być np. łącza modemowe, analogowe lub cyfrowe typu xDSL, lub sieci bezprzewodowe z dostępem do Internetu.


Rysunek 1. Schemat sieci komputerowej analizowany jako scenariusz zagrożeń


Rozważany scenariusz zagrożeń bezpieczeństwa obejmuje następujące przypadki:

  1. Uzyskanie dostępu do konta w systemie / bazie danych, z czym wiąże się możliwość:
    1. naruszenia własności poufności / integralności / dostępności przechowywanych w systemie danych
    2. rekonfiguracji systemu (co w istocie jest też naruszeniem własności integralności)
  2. Pozyskanie / modyfikacja transmitowanych danych
    1. naruszenia własności poufności / integralności / dostępności danych transmitowanych między serwerem a stacjami roboczymi
  3. Rekonfiguracja sieci (urządzeń sieciowych, protokołów) – naruszenie integralności
  4. Zablokowanie funkcjonowania stacji / urządzeń sieciowych i w efekcie naruszenie własności dostępności informacji


Przyczyn tych zagrożeń należy przede wszystkim szukać w niedoskonałościach technologii sieciowych wykorzystywanych aktualnie. Należy od razu zaznaczyć, niejako tytułem usprawiedliwienia, iż większość tych technologii zostało zaprojektowanych wiele lat temu (pierwotne wersje niektórych rozważanych standardów datują się na wczesne lata 70-te ubiegłego wieku) i do dziś były zaledwie modernizowane na ogół w celu usprawnienia działania, dostosowania do nowych wymagań, a raczej rzadko dla nieznacznego podniesienia bezpieczeństwa.

Obserwując właściwości technologii należących do kolejnych warstw modelu referencyjnego OSI, interesujących odkryć możemy dokonać już w warstwie pierwszej – fizycznej. Poniżej przypomniane zostaną, raczej jedynie hasłowo, tytułem zaakcentowania, najistotniejsze z tych właściwości.

Elementami specyfikacji funkcjonalnej tej warstwy są topologie fizyczne i media komunikacyjne.

Ze względu na własności zarówno poufności, integralności jak i dostępności możemy łatwo uszeregować typowe topologie sieciowe o najmniej do najbardziej bezpiecznej (zastanów się jak wygląda to uszeregowanie). Szczęśliwie najkorzystniej wypada tu najpowszechniej dziś spotykana topologia gwiazdy (przypomnij sobie jej własności).



Rysunek 2. Modele typowych topologii sieciowych


Również typowo dziś spotykane media można podobnie uszeregować, od najmniej bezpiecznych z natury – mediów bezprzewodowych, poprzez różne technologie skrętki komputerowej, niechaj wymienić tu: UTP, FTP, STP czy SSTP, aż po światłowód.

W warstwie łącza danych pojawiają się już elementy inteligencji sieciowej – protokoły komunikacyjne. Najistotniejszym współcześnie jest niewątpliwie protokół Ethernet w różnych stosowanych standardach.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa architekturę sieci Ethernet wyróżniają następujące cechy:

  • ruch niejawnie rozgłoszeniowy, współdzielenie medium (topologia logiczna)
  • komunikacja jawnie rozgłoszeniowa (adresy rozgłoszeniowe i grupowe)
  • możliwość pracy sterownika sieciowego w trybie diagnostycznym (ang. promiscuous)
  • stosowane proste liniowe sumy kontrolne (CRC) dla kontroli integralności transmitowanych ramek


Funkcjonujące w tej warstwie urządzenia sieciowe (mosty i przełączniki) charakteryzują następujące cechy:

  • mostowanie transparentne (TB) i źródłowe (SR) i związana z tymi funkcjami selektywna propagacja danych (prosta lecz podatna na nadużycia odmiana filtracji)
  • automatyka obsługi dowolnych stacji i współpracy z innymi urządzeniami (np. protokół drzewa rozpinającego STP)


Z racji szczególnej roli wszechobecnej dziś rodziny protokołów TCP/IP, spośród kolejnych warstw modelu OSI najistotniejsze są te, które odwzorowują się najdokładniej na model internetowy. Dotyczy to warstwy sieciowej, transportowej oraz aplikacyjnej.

W warstwie sieciowej szczególną uwagę należy zwrócić na problematykę:

  • bezpołączeniowa semantyki i zawodnej transmisji pakietów (datagramów) IP
  • mechanizmów zautomatyzowanego wsparcia dla adresacji: ARP, RARP
  • funkcjonalności routingu dynamicznego
  • kapsułkowania (kopertowania) pakietów.

Zagadnienia dotyczące warstwy sieciowej są na tyle ważne, iż wymienione wyżej problemy zostaną omówione szerzeń w dalszej części bieżącego modułu. Wcześniej jednak podkreślone zostaną istotne cechy pozostałych ważnych warstw.

Warstwa transportowa cechuje się funkcjonalnością której najistotniejsze elementy określa się mianem sterowania przepływem.

Natomiast w warstwie aplikacyjnej pojawiają się problemy związane z niedoskonałościami popularnych protokołów (telnet, ftp, SMTP, POP, IMAP) na ogół nie dysponujących mechanizmami ochrony poufności oraz integralności i stosującymi mało wiarygodne mechanizmy uwierzytelniania.

Warstwa sieciowa

Protokół IP, jest najpowszechniej spotykanym protokołem sieciowym i analizę problemów bezpieczeństwa ograniczamy wyłącznie do aspektów dotyczących tego protokołu.

Rysunek 3. Format datagramu IP


Adresacja

Adresacja jest jednym z zadań podstawowych protokołów warstwy sieciowej. Pola adresowe ustawiane są w nagłówku datagramu IP przez stację nadawczą (źródło, ang. source). Z zawartością pól adresowych wiążą się następujące problemy:

  • nie ma gwarancji, że pakiet został wysłany z adresu wpisanego w polu Source Address
  • wiele systemów kontroluje to pole w momencie wysyłania datagramu
  • niektórzy operatorzy dostępu do Internetu stosują filtry blokujące pakiety z nieprawidłowym adresem źródłowym
  • mimo tego nie można polegać na poprawności adresu źródłowego odebranego pakietu.


Problemy te dyskwalifikują uwierzytelnianie poprzez wartość pola adresu źródłowego. Niestety wiele protokołów aplikacyjnych posiada wbudowane takie mechanizmy. Ewentualny atak na system może zatem polegać sfałszowaniu adresu źródłowego (IP spoofing). Kompromituje to procedury uwierzytelniania ofiary.



Trasowanie

Trasowanie (routing) polegające na wyznaczaniu drogi do adresata. W przypadku protokołu IP trasowanie jest wykonywane pojedynczymi etapami. Zadanie to wykonuje router. Trasowanie jest niezwykle istotnym elementem działania warstwy sieciowej i związanych z nim jest kilka problemów:

  • przeciążony router może odrzucać nadchodzące pakiety
  • za retransmisję odpowiadać muszą protokoły warstw wyższych
  • jeśli router zostanie „zalany” bardzo dużą masą pakietów (nieistotne czy prawidłowych), to ewentualne przeciążenie doprowadzi do zablokowania komunikacji (pakietów należących do aktywnych sesji – asocjacji IP)


Przeciążenie routera implikuje zagrożenia dostępności danych transmitowanych w pakietach kierowanych do niego. Co więcej, potencjalny atak zdalny skierowany przeciwko innym stacjom sieciowym może wykorzystywać chwilową niedostępność pakietów z oryginalnego źródła celem podszycia się pod źródłowy komputer.


Fragmentacja pakietów

Fragmentacja datagramów IP jest często realizowaną funkcją, pierwotnie zamierzoną jako mechanizm optymalizacji kosztu przetwarzania pakietów. O wielkości fragmentów decyduje wartość MTU (Maximum Transfer Unit) związana z wielkością pola danych ramek warstwy drugiej OSI. Do fragmentacji dochodzić może na dowolnym etapie drogi między nadawcą a odbiorcą. Oryginalny datagram otrzymuje unikalny (w przybliżeniu) identyfikator, którym opatrywane są kolejne fragmenty. Kolejność fragmentów determinuje względny numer pierwszego bajtu przekazywanego w polu danych fragmentu liczony od początkowego bajtu oryginalnego datagramu (Fragment Offset). Scalanie fragmentów odbywa się na węźle odbiorcy.


Fragmentacja może stanowić potencjalne źródło zagrożenia a następujących powodów:

  • każdy fragment jest również datagramem i jako taki może mieć, teoretycznie, do 64 kB wielkości – z premedytacją spreparowane fragmenty przekraczające w sumie 64 kB mogą powodować błędy scalania
  • podobnie manipulacje wartościami pola Fragment Offset
  • niektóre stacje IP, w tym zabezpieczenia (filtry pakietów), mogą zachowywać się niepoprawnie atakowane przez niewłaściwie pofragmentowane pakiety – zjawisko to wykorzystuje np. teardrop attack [Ziemba, RFC 1858]
  • często filtry przetwarzają właściwie (np. odrzucają) tylko pierwszy fragment pakietu – wynika to z faktu iż w praktyce informacje niezbędne do przeprowadzenia filtracji znajdują się tylko w pierwszym pakiecie, a ponadto jest to działanie wystarczające do wykluczenia poprawnego scalenia niepożądanego datagramu w węźle odbiorcy, jednak powoduje to mimowolne przepuszczanie kolejnych fragmentów należących do (będących przecież kontynuacją) ruchu sklasyfikowanego jako niepożądany. Fakt przepuszczania takich pakietów może zostać wykorzystany do realizacji niektórych typów ataków.


Rysunek 4. Schemat fragmentacji IP


Pakiety rozgłoszeniowe

Mechanizmy rozgłoszeniowe oferuje wiele protokołów, również IP. Ukierunkowane rozgłoszenie często jest wykorzystywane do przeprowadzenia ataków na dostępność informacji (typu Denial of Service – DoS). Stanowi to najistotniejsze zagrożenie związane z mechanizmem rozgłaszania. Szczęśliwie, wiele routerów posiada funkcję blokowania ruchu rozgłoszeniowego.



Odwzorowanie adresów

Odwzorowanie adresów IP na adresy MAC (np. Ethernet) jest niezbędne dla realizacji operacji nadawczych, a dokładniej do konstrukcji prawidłowej ramki MAC. Zadaniem odwzorowania adresów na ogół zajmuje się protokół ARP (Address Resolution Protocol). Stosuje on transmisję rozgłoszeniową zapytań i zbiera odpowiedzi bez zapewnienia poufności i autentyczności. W celu poprawy efektywności, protokół wykorzystuje pamięć podręczną do temporalnego składowania informacji pozyskanych z docierających zapytań i odpowiedzi ARP.

W efekcie z protokołem ARP wiążą się następujące zagrożenia:

  • stacja w sieci lokalnej może wysyłać fałszywe zapytania lub odpowiedzi ARP
  • kierując w efekcie inne pakiety w swoim kierunku (ARP spoofing)
  • dzięki czemu napastnik może:
    • modyfikować strumienie danych
    • podszywać się pod wybrane komputery


Często można skonfigurować lokalne statyczne mapowanie ARP wyłączając przy tym automatyczną obsługę zapytań i odpowiedzi ARP, co uwalnia od w/w problemów. Jednak w praktyce okazuje się, że wyłączenie obsługi komunikacji sieciowej nie jest możliwe w każdej implementacji stacji protokołu ARP.


Rysunek 5. Format zapytania ARP

Warstwa transportowa

Jak wiadomo, w rodzinie protokołów internetowych występują 2 protokoły transportowe. Protokół TCP (Transmission Control Protocol) jest to protokół strumieniowy zorientowany połączeniowo. Zestawienie komunikacji w protokole TCP wymaga wykonania 3-etapowej procedury nawiązania połączenia (3-way handshake). Bodaj najistotniejszym zadaniem tej procedury jest ustalenie inicjalnych numerów sekwencyjnych, rozpoczynających numerowanie bajtów strumienia danych przekazywanego w każdym z dwu kierunków połączenia A-B (rysunek 7).


Rysunek 6. Format segmentu TCP


Na schemacie z rysunku 7 zastosowano następujące oznaczenia:

SN = Numer sekwencyjny w nagłówku segmentu określa numer pierwszego oktetu danych przesyłanych w tym segmencie ACK = Numer potwierdzenia – numer sekwencyjny następnego oktetu danych po ostatnim pomyślnie odebranym (numer oczekiwanego oktetu) ISN = Inicjalny numer sekwencyjny (Initial Sequence Number) – początkowy numer sekwencyjny danych przesyłanych w danym połączeniu, ustalany w procesie nawiązania połączenia (w segmencie SYN). Każde połączenie może rozpocząć numerację oktetów danych od arbitralnej wartości (jeśli ISN=0, to pierwszy oktet w całym połączeniu ma numer ISN+1=1). Inicjalny numer sekwencyjny jest ustalany oddzielnie dla obu stron połączenia (w ogólności ISNA ≠ ISNB )

Rysunek 7. Schemat nawiązania połączenia (3-way handshake)


Nawiązanie połączenia TCP charakteryzują następujące cechy:

  • możliwe jest zdalne wymuszenie połączenia i przechwycenie legalnej komunikacji nawet bez odbioru segmentu SYN+ACK
  • wymaga to odgadnięcia ISN zawartego w tym segmencie
  • na szczęście numery ISN są wybierane pseudolosowo
  • na ogół z rozkładem bardzo dalekim od losowego
    • wg sugestii z RFC 793 – licznik ISN jest inkrementowany co 4 μs
    • starsze jądra wywodzące się z BSD (4.2) dokonują inkrementacji o wartość stałą co 1 sek i przy każdym nowym połączeniu
  • więc łatwo przewidzieć ISN dla nowych połączeń


Stopień randomizacji wyboru ISN graficznie reprezentuje się wykresem fazowym. Wykresy fazowe prawidłowego generatora ISN zgodny ze standardem RFC 1948 oraz generatorów w popularnych (mniej i bardziej) systemach operacyjnych można znaleźć w <A HREF=”http://alon.wox.org/tcpseq/”>[Zalewski]</A>. Jak pokazują przykłady wykresów fazowych, coraz więcej systemów operacyjnych stosuje generatory zbliżone do wzorcowego, jednak nadal wiele jest implementacji dalece od wzorca odbiegających. Skutkuje to możliwością przeprowadzenia pewnych ataków, o których będzie mowa dalej.

Procedura nawiązania połączenia TCP może być wykorzystana do realizacji następujących ataków:

  • ataki zalewające ofiarę nowonawiązywanymi połączeniami – dla każdego nawiązanego połączenia system przydziela pewne zasoby, w szczególności pamięć. Zasoby zwalniane są po zamknięciu połączenia. Jeśli zamknięcie nie następuje, wówczas zasoby pozostają zajęte (mimo iż mogły w ogóle nie być wykorzystane). Odpowiednio duża liczba zestawionych połączeń może doprowadzić do przydzielenia im całej dostępnej pamięci nie pozostawiając żadnych dostępnych zasobów do pracy systemu i powodując załamanie jego pracy.
  • ataki zalewające ofiarę segmentami SYN (wykorzystujące stan half-opened) – w praktyce system operacyjny przydziela zasoby dla nowozestawianego połączenia, jak tylko pojawia się pierwszy segment SYN, jeszcze zanim 3-etapowa procedura nawiązywania zostanie zakończona. Zasoby zajmowane są zatem nawet jeśli połączenie nie zostanie w pełni zestawione. Duża liczba na wpół nawiązanych połączeń może wyczerpać zasoby i ostatecznie blokuje stację protokołu TCP i cały system. Co więcej, takie ataki są trudno wykrywalne, bowiem typowe implementacje TCP nie raportują wyższym warstwom OSI (systemowi operacyjnemu) żadnych zdarzeń związanych z połączeniem, które nie jest jeszcze w pełni nawiązane.



Warstwa aplikacyjna

W warstwie aplikacyjnej występują m.in. problemy trywialnego uwierzytelniana na podstawie identyfikacji usług oraz braku odpowiednich zabezpieczeń usług narzędziowych.


Identyfikacja usług

Identyfikacja usług w modelu internetowym odbywa się zwykle jedynie na podstawie numer portu źródłowego lub docelowego. Z wykorzystaniem wartości numeru portu wiążą się następujące obserwacje:

  • lokalny numer portu klienta jest niemal zawsze wybierany przypadkowo przez system operacyjny (choć klient może go wybrać sam)
  • w systemie Unix występują tzw. porty uprzywilejowane (systemowe) – są to porty o numerach do wartości 1024. Pod tymi portami system pozwala uruchomić proces sieciowy tylko administratorowi (root). Teoretycznie zatem, można domniemywać iż uruchomione pod systemowymi portami procesy należą do zaufanych i bezpiecznych. Jednak w praktyce, nie ma oczywiście pewnego sposobu zweryfikowania prawdziwości tego domniemania zdalnie.
  • niestety nadal w wielu przypadkach systemy zdalne polegają na zaufaniu do asocjacji obejmujących te porty (połączeń z tymi portami)
  • w istocie restrykcja wykorzystania portów uprzywilejowanych tylko przez administratora jest wyłącznie konwencją – nie należy do specyfikacji protokołów usług, a co więcej – nie dotyczy systemów innych niż Unix
  • poleganie na niej absolutnie nie jest bezpieczne



Usługi narzędziowe infrastruktury sieciowej

Jednym z najpopularniejszych przykładów usług narzędziowych jest DNS (Domain Name Service). Jak wiadomo, system DNS to swoista rozproszona baza danych odwzorowań nazwa domenowa - adres sieciowy. Baza DNS ma strukturę drzewiastą, poddrzewa odpowiadają poszczególnym domenom niższego poziomu (poddomenom). Zarządzanie poddrzewami może być delegowane innym serwerom DNS. Aktualizacje bazy DNS mogą obejmować pojedyncze rekordy RR (resource records), jak i całe poddrzewa. Poprzez protokół DNS można dokonywać prostych zapytań o pojedyncze odwzorowania, jak i zrealizować pozyskanie pełnej kopii fragmentu obszaru nazw (tzw. transfer stref – zone transfer) np. w celu aktualizacji serwerów zapasowych. Protokół DNS dostępny jest poprzez oba internetowe protokoły transportowe: UDP – tak realizowane są proste zapytania DNS, TCP – tak odbywa się transfer stref DNS. Z punktu widzenia bezpieczeństwa istotne jest, iż niektóre zapisy RR dostarczają informacji użytecznych dla włamywaczy, np. HINFO (może zawierać m.in. informacje o systemie operacyjnym), WKS (well-known-services). Pola te, na szczęście, rzadko są dziś stosowane.

Baza DNS składa się z dwóch oddzielnych drzew mapowań – dla mapowania nazw na adresy (zapytania proste) i adresów na nazwy (zapytania odwrotne – inverse queries). Nie ma wymuszonej relacji między drzewami – każde z nich jest w praktyce utrzymywanie niezależnie. Przy tym drzewo mapowań odwrotnych zwykle nie jest równie często aktualizowane a do tego w ogóle jest utrzymywane w gorszym stanie. Niestety stanowi to potencjalne ułatwienie w przejęciu kontroli nad częściami drzewa mapowań odwrotnych i, w efekcie, skutecznym podszywaniu się pod autoryzowane nazwy.

W przypadku usługi DNS można wyróżnić następujące podstawowe problemy dotyczące bezpieczeństwa:

  • udostępnianie użytecznych informacji atakującym
  • brak uwierzytelniania w protokole zapytań DNS i transferu stref, co umożliwia fałszowanie danych (pharming)
  • podszywanie się pod autoryzowne nazwy kompromituje system uwierzytelniania przez nazwę – w tym przypadku możliwa jest jednak prosta obrona przez dodatkową weryfikację w drzewie mapowań nazw i wykrycie fałszerstwa
  • możliwość „zatruwania” fałszywymi odpowiedziami lokalnej pamięci cache usługi DNS stacji uwierzytelniającej jeszcze zanim wyśle ona zapytanie o mapowanie – wówczas fałszerstwo nie wyjdzie na jaw


Usługi inne popularne usługi narzędziowe BOOTP i DHCP również udostępniają informacje o infrastrukturze sieciowej, i to często bardzo bogate informacje, praktycznie bez uwierzytelniania. Na szczęście dostępne są one na ogół tylko w obrębie sieci lokalnej, zatem mogą być wykorzystane tylko przez atakujących, którzy wdarli się już do atakowanej podsieci. Istotny jest jednak problem bezpiecznej wymiany danych pomiędzy serwerami DHCP a DNS, a ta z kolei może przechodzić przez kilka podsieci.



Typowe ataki na infrastrukturę sieciową

Powszechne techniki ataków na infrastrukturę sieciową wykorzystują głównie niedoskonałości protokołów oraz technologii sieciowych w celu:

  • uzyskania danych (information recovery)
  • podszycia się pod inne systemy w sieci (host impersonation)
  • manipulacji mechanizmami dostarczania pakietów (temper with delivery mechanisms)


Poniżej wymienione zostaną najczęściej spotykane współcześnie techniki ataków zebrane w następujące 4 klasy:

  • Sniffing/scanning:
    • network sniffing – jest to pasywny podgląd medium transmisyjnego, np. w celu przechwycenia interesujących ramek (packet snooping)
    • network scanning – jest to wykorzystanie specyfiki implementacji protokołów do sondowania (enumeration) urządzeń aktywnych w sieci, aktywnych usług, konkretnych wersji systemu operacyjnego i poszczególnych aplikacji (sztandarowym przykładem narzędzi realizujących taki atak jest program nmap)
  • Spoofing:
    • session hijacking – przejmowanie połączeń poprzez „wstrzelenie” odpowiednio dobranych pakietów – wymaga dostępu do uprzednio legalnie zestawionego połączenia TCP
    • TCP spoofing – podszywanie bazujące na oszukaniu mechanizmu generowania numerów ISN; wykorzystanie ataku np. w celu oszukania mechanizmów uwierzytelniania usług r* (które dokonują uwierzytelniania przy użyciu funkcji rusersok())
    • UDP spoofing – prostsze od TCP w realizacji (ze względu na brak mechanizmu szeregowania i potwierdzeń ramek w protokole UDP), użyteczne podczas atakowania usług i protokołów bazujących na UDP np. DNS.
  • Poisoning:
    • ARP spoofing/poisoning – wykorzystuje zasady działania protokołu ARP, umożliwiając zdalną modyfikację wpisów w tablicach ARP systemów operacyjnych oraz przełączników, a przez to przepełnianie tablic ARP
    • DNS cache poisoning (pharming, także znany jako birthday attack) – umożliwia modyfikację wpisów domen w dynamicznym cache DNS, co jest niezwykle dużym zagrożeniem w połączeniu z atakami pasywnymi
    • ICMP redirect – wykorzystanie funkcji ICMP do zmiany trasy routingu dla wybranych adresów sieciowych
    • ataki na urządzenia sieciowe przy pomocy protokołu SNMP
  • Denial of Service (DoS)

w tej kategorii mieszczą się wszystkie te ataki, których ostatecznym celem jest unieruchomienie poszczególnych usług, całego systemu lub całej sieci komputerowej.

    • oto przykłady kilku najpopularniejszych ataków:
      • SYN flood
      • smurf, fraglle
      • land
      • tribal flood (trin00, trinio, trinity v3)
      • subseven, stacheldracht
      • UDP storms (teardrop, bonk)
      • ICMP destination unreachable
    • istnieją też ataki na wyższe warstwy modelu OSI, np. e-mail bombing.



Atak session hijacking

Rysunek 8 przedstawia wyjściowy stan ataku session hijacking, którego celem jest nieuprawnione wpięcie segmentów protokołu transportowego w strumień wymieniany w autoryzowanym (poprawnie zestawionym) połączeniu między systemem A (przyszłą ofiarą ataku) i zaufanym systemem B. Atakujący E, mając wgląd w dotychczasową zawartość strumienia w kierunku do B do A (poprzez sniffing), może spreparować poprawny i oczekiwany przez A segment, który podsunie jako rzekomo autentyczny segment wysłany przez B (rysunek 9).

Rysunek 8. Schemat ataku session hijacking (1)


Rysunek 9. Schemat ataku session hijacking (2) – w strumieniu przesyłane są segmenty po 100 B


Atak TCP spoofing

Rysunek 10 przedstawia początek ataku TCP spoofing, którego celem jest nieuprawnione zestawienie połączenia z systemem A (ofiarą ataku) w imieniu zaufanego systemu B. Atakujący E tym razem nie ma wglądu komunikację między A i B, co czyni atak znacznie trudniejszym niż session hijacking. Atak wymaga nie tylko sfałszowania adresu źródłowego (w szczególności w pierwszym segmencie SYN, nawiązującym połączenie), ale dodatkowo poprawnego przewidzenia numeru ISNA (który zaproponuje system A w drugim segmencie SYN/ACK) i być może jeszcze zablokowania poprawnej komunikacji z rzeczywistym systemem B (co może wymagać przeprowadzenia ataku DoS skierowanego przeciw B), aby B nie mógł zakończyć (zresetować) niechcianego połączenia. Mimo tych utrudnień E może spreparować poprawny i oczekiwany przez A segment ACK – kończący poprawnie procedurę nawiązania połączenia, (rysunek 11).

Rysunek 10. Schemat ataku TCP spoofing (1)


Najtrudniejszym krokiem ataku jest wysłanie poprawnego segmentu trzeciego zawierającego potwierdzenie inicjalnego numeru sekwencyjnego ISNA wybranego przez A. Ze względu na brak możliwości podglądu przez E komunikacji z A do prawdziwego B, wymaga to przewidzenia wartości ISNA przez E. Jest to prawdopodobne przy wygenerowaniu relatywnie niedużej liczby segmentów ACK, jeśli system A nie posiada poprawnego generatora ISN. Wówczas jest szansa, iż jeden z wygenerowanych przez E segmentów będzie przenosił poprawną wartość potwierdzenia i zostanie przez A uznany za oczekiwany.

Rysunek 11. Schemat ataku TCP spoofing (2)


Można wyróżnić następujące elementy ataku TCP spoofing:

  • wytypowanie właściwego ISNA – np. poprzez uprzednie nawiązanie autoryzowanego połączenia na inny port (pozyskanie wcześniejszego numeru ISN'A)
  • celowe uniemożliwienie przetwarzania segmentu drugiego, zawierającego wartości SYN (ISNA) i ACK (ISNE)


Poczynić można w związku z tym następujące obserwacje:

  • atakujący nie musi mieć dostępu do segmentów autoryzowanego połączenia
  • jeśli ma (sniffing) – może podejrzeć numer sekwencyjny (nie musi zgadywać)
  • i podpiąć się na dowolnym etapie już zestawionego połączenia


Atak Denial of Service (DoS)

Celem ataku DoS jest unieruchomienie całego systemu ofiary lub jego komponentów (rysunek 12). W tym celu stosowane są różne techniki ataku. Niektóre z nich zostaną krótko przedstawione poniżej.

Rysunek 12. Schemat ataku Denial of Service (DoS)


Szczególnie niebezpieczną odmianą ataku jest rozproszony DoS (Distributed Denial of Service – DdoS), w którym atakujący nie przeprowadza ataku bezpośrednio, lecz doprowadza do skomasowanego natarcia wykorzystując inne systemy (często w dużej liczbie). Zwykle owe systemy uczestniczące mimowolnie w skomasowanym ataku, zostały wcześniej opanowane przez atakującego i tak odpowiednio zmodyfikowane by ułatwić mu w przyszłości przeprowadzanie ataku DDoS.

Rysunek 13. Schemat ataku Distributed DoS (DDoS)


Atak SYN flood

W przypadku ataku SYN flood atakujący (E) wysyła na adres ofiary (A) dużą liczbę segmentów SYN protokołu TCP adresowanych z dowolnych (nieistniejących) adresów IP. Nieświadomy tego A odpowiada segmentami SYN/ACK i rozpoczyna bezowocne oczekiwanie na segmenty ACK (stacja protokołu TCP ofiary jest w stanie na wpół otwartym). W trakcie oczekiwania wyczerpują się zasoby stacji protokołu TCP i systemu operacyjnego A.

W 1997 r. atak SYN flood na WebCom wyłączył z użycia ponad 3000 witryn WWW


Ping of Death

Atak ten przeprowadza się poprzez wygenerowanie pofragmentowanych pakietów ICMP przekraczających w sumie 64kB. Wówczas scalanie może w niektórych implementacjach powodować błędy prowadzące do zawieszenia stacji IP.


Smurf attack

Jest to atak DDoS. Polega na wygenerowaniu dużej ilości rozgłoszeniowych (directed broadcast) pakietów ICMP echo (ping) z adresem IP ofiary ataku jako źródłowym. Ofiara zostanie zalana odpowiedziami ping. Atak ten jest skuteczny jedynie jeśli brzegowy dla sieci ofiary router przepuszcza ping w ukierunkowanym rozgłoszeniu, a system operacyjny stacji odpowiada na taki ping.


Fraglle attack

To atak posiadający identyczny schemat postępowania, lecz wykorzystuje usługę echo na UDP.


Land attack

W tym przypadku, atakujący wysyła segment SYN na adres ofiary podając jej własny adres jako źródłowy i nadając ten sam numer portu źródłowego i docelowego. Stacja TCP ofiary nigdy nie zestawi połączenia zapętlając się w nieskończoność. W niektórych implementacjach może to prowadzić do jej zawieszenia.


Metody obrony przed atakami DoS/DDoS

Nie ma uniwersalnych metod obrony przez atakami odmowy dostępu. Na ogół wymagają one przygotowania przez producenta systemu operacyjnego odpowiednich poprawek (łat) i zastosowania ich w podatnym na atak systemie. Poniżej przedstawione zostaną dwa mechanizmy obrony przed atakiem SYN flood, które systematycznie zyskują coraz większą popularność.

Obrona przed atakiem SYN flood – SYN Defender

SYN Defender jest komponentem kilku kompleksowych systemów ochrony (takich jak np. CheckPoint Firewall-1). Jego ogólna koncepcja działania polega na wprowadzeniu pomiędzy atakującego i ofiarę wyspecjalizowanego obrońcę (na rysunku 14 oznaczonego na czerwono), który przejmuje wszystkie segmenty SYN skierowane do ochranianego systemu i propaguje połączenia dopiero gdy wykluczy atak (czyli, gdy dotrze do obrońcy trzeci segment nawiązania połączenia, co oznacza, że nie mamy do czynienia z atakiem SYN flood).


Rysunek 14. Schemat działania mechanizmu SYN Defender


Jeśli SYN Defender rozpoznaje atak (nie doczeka się trzeciego segmentu) po prostu zapomina o parametrach połączenia, a system ochraniany nawet nie dowie się o ataku. Jeśli SYN Defender wykluczy atak, to wówczas samodzielnie zestawia nowe połączenie z systemem ochranianym, które posłuży to retransmitowania segmentów odebranych od nadawcy. Oczywiście owo nowe połączenie nie będzie miało identycznych parametrów (np. numer ISN wybrany przez ochranianego będzie z pewnością inny, niż uprzednio zaproponowany nadawcy segmentu SYN przez obrońcę). W związku z tym, segmenty propagowane muszą być poddane konwersji parametrów (nagłówka) przy przejściu przez węzeł obrońcy).

Istotą ochrony przed atakiem jest przeniesienie punktu obrony z ofiary na zewnętrzny system, który przygotowany na okoliczność ewentualnego ataku nie pozwoli na przeciążenie siebie poprzez zużycie wszystkich zasobów. Właściwie ilość zasobów potrzebna obrońcy na obsługę połączeń jest tu minimalna, a system ofiary obsługuje wyłącznie połączenia, które nie są elementem ataku SYN flood.

Obrona przed atakiem SYN flood – SYN cookies

Inną metodą obrony przed atakiem SYN flood jest wykorzystanie dość sprytnego mechanizmu o nazwie SYN cookies. Umożliwia on realizację obrony w samym węźle potencjalnej ofiary. Przy zastosowaniu tego mechanizmu, węzeł broniący się nie musi rezerwować zasobów dla połączenia już w momencie odebrania segmentu SYN. Miast tego, węzeł ten generuje specjalną wartość, przekazywaną nadawcy segmentu SYN, i tak spreparowaną, by po ewentualnym otrzymaniu w przyszłości trzeciego segmentu (ACK), rozpoznać że jest to kontynuacja wcześniej rozpoczętego nawiązywania połączenia. Dopiero po otrzymaniu segmentu ACK rezerwowane są zasoby.

Rysunek 15. Schemat działania mechanizmu SYN cookies


Dla rozpoznania poprawności późniejszego segmentu ACK, broniący po odebraniu segmentu SYN generuje wartość cookie uzależnioną od parametrów segmentu ACK. Wartość ta jest wpisywana następnie jako ISN do segmentu SYN/ACK, a zatem powróci (faktycznie zinkrementowana) w polu potwierdzenia w segmencie ACK, umożliwiając detekcję poprawności procedury zestawiania połączenia.

Mechanizm SYN cookies posiada niestety pewne ograniczenia, np. nie można korzystać niektórych użytecznych rozszerzeń specyfikacji protokołu TCP, np. Large Window.

Więcej informacji o SYN cookies można znaleźć pod adresem http://cr.yp.to/syncookies.html


Mechanizmy bezpieczeństwa zdalnego dostępu

Rysunek 16 przedstawia schemat uwierzytelniania przy zdalnym dostępie do sieci komputerowej. Przyjmujemy tu scenariusz, w którym system A uzyskuje dostęp zdalny do sieci poprzez publiczną sieć operatora dostępu do Internetu. Po stronie A wykorzystywany jest adapter łącza do sieci publicznej, wbudowany w system komputerowy A lub zewnętrzny (modem telefoniczny, modem kablowy, adapter ISDN lub modem DSL). Operator posiada infrastrukturę złożoną w łączy i systemów przełączających (np. cyfrowych centralek telefonicznych). Natomiast po stronie sieci docelowej połączenie jest obsługiwane przez serwer dostępowy RAS. Serwer dostępu zezwala tylko na autoryzowane połączenia, które muszą zostać uwierzytelnione. Uwierzytelnieniu podlega na ogół adapter reprezentujący system A wobec serwera RAS. Najprostsze mechanizmy uwierzytelniania (PAP, CHAP) wykorzystują hasła.

Rysunek 16. Schemat uwierzytelniania przy zdalnym dostępie

PAP (PPP Authentication Protocol) RFC1334

W protokole PAP, serwer RAS pyta o nazwę (ID) użytkownika, a następnie o hasło i na tej podstawie decyduje o dopuszczeniu do sieci. W tym protokole nazwa użytkownika i hasło są przesyłane tekstem jawnym! Istnieje też odmiana tego protokołu – SPAP (Shiva PAP), która stosuje proste szyfrowanie procedury uwierzytelniania.

Rysunek 17. Schemat uwierzytelniania PAP


CHAP (Challenge Handshake Authentication Protocol) RFC1994

W przypadku tego protokołu, RAS pyta o ID użytkownika, a następnie przesyła unikalne „zawołanie”. Klient koduje zapytanie hasłem (MD5) i odsyła jako „odzew” decydujący o dopuszczeniu do sieci.

Rysunek 18. Schemat uwierzytelniania CHAP


EAP (PPP Extensible Authentication Protocol) RFC2284

W tym przypadku RAS wysyła kilka zapytań do uwierzytelnianego podmiotu, każdorazowo specyfikując typ żądania (np. żądanie hasła lub skrótu MD5). Oferuje tym samym możliwość korzystania z wielu protokołów uwierzytelniania bez potrzeby uprzedniego ich negocjowania. Istnieje tez możliwość dwustronnego uwierzytelniania.


Protokół RADIUS (Remote Access Dial-In User Service) – RFC2138

Protokół RADIUS oferuje własności AAA (Authentication + Authorization + Accounting) zdalnego dostępu i pozwala na centralizację zarządzania tymi własnościami. Pozwala na przechowywanie jednej globalnej bazy procedur i informacji uwierzytelniających, i umożliwia utrzymywanie wielu punktów dostępowych wykorzystujących tę globalną konfigurację. Ułatwia to tworzenie złożonych sieci z wieloma serwerami dostępowymi RAS. Serwer RADIUS stanowi centrum uwierzytelniania i kontroli dostępu. Natomiast punkty dostępowe RAS realizują proces uwierzytelniania na podstawie informacji pozyskanych z centralnego serwera RADIUS za pomocą protokołu RADIUS.

Rysunek 19. Konfiguracja środowiska RADIUS


Na podobnej zasadzie działają także protokoły TACACS (Terminal Access Control – Access Control System), XTACACS czy TACACS+.


Uwierzytelnianie stanowisk infrastruktury sieciowej

Standard IEEE 802.1x umożliwia ochronę infrastruktury sieciowej przed nieautoryzowanym dostępem poprzez centralne uwierzytelnianie poszczególnych stacji sieciowych. Przykładowo przy wykorzystaniu tego standardu przełącznik wymusza uwierzytelnienie nowo wpiętej lub właśnie uruchomionej stacji, zanim rozpocznie przełączanie pakietów przez nią wysyłanych. Do zweryfikowania danych uwierzytelniających może wykorzystać protokoły RADIUS czy TACACS+.


Bezpieczny system nazw

W 1999 zaproponowano rozszerzenie DNS o mechanizmy kryptograficznego uwierzytelniania i kontroli integralności (RFC 2535). Zaproponowano dodanie rekordów SIG zawierających podpisy cyfrowe podpisujące zbiory rekordów informacyjnych (RRset). Rolę certyfikacji pełni umieszczenie klucza publicznego w samym zbiorze. Klucz przechowują rekordy nowego typu –DNSkey. Usługa DNSsec również może służyć przechowywaniu samych kluczy publicznych dla innych celów, np. PKI. Niestety wdrożenie DNSsec wciąż napotyka trudności. Przykładowym problemem jest m.in. kwestia pełnego lub częściowego podpisywana zbiorów dla dużych domen, takich jak .com)


Narzędzia bezpieczeństwa

Niżej przedstawione zostaną dwa wybrane narzędzia ochrony środowisk sieciowych.


DoS guard

DoS guard jest nazwą osobnego narzędzia lub modułu większej aplikacji zabezpieczającej, realizującego ochronę przed atakami DoS. Funkcje DoS guard posiada większość zapór sieciowych (również osobistych), a także wiele systemów operacyjnych routerów, np. TCPintercept w CiscoIOS lub Finesse (PiX). Niektóre z dostępnych narzędzi są nawet dość zaawansowane, np. SYN defender w Checkpoint Firewall-1 lub SYN cookies w PiX-ach.


Kryptograficzne zabezpieczenie komunikacji

Jednym z najbardziej reprezentatywnych przykładów narzędzia kryptograficznej ochrony komunkacji sieciowej jest protokół SSH – Secure Shell. SSH to protokół szyfrowanej transmisji dedykowanej dla emulacji wirtualnego terminala lecz nie tylko. Protokół SSH obsługuje usługa TCP, której przydzielono port 22. W domyślnej konfiguracji zastępuje telnet, rlogin, rsh, rexec, rcp, ftp. Ponadto umożliwia tunelowanie ruchu (VPN – tryb port forwarding).

Protokół SSH to standard de facto. Istnieją jego dwie specyfikacje – SSH1 i SSH2). Dostępnych jest wiele implementacji, w tym darmowych dla większości systemów z rodziny Unix/Linux (Open SSH). Natomiast dla systemów MS Windows, MacOS dostępnych jest wielu klientów protokołu SSH.

Rysunek 20. SSH – wykorzystywane algorytmy krytpograficzne. Implementacje mogą domyślnie używać inne algorytmy niż wskazane w specyfikacji protokołu (np. OpenSSH).


SSH oferuje różnorodne metody uwierzytelniania, m.in. tradycyjne – hasłem konta systemu zdalnego, kryptograficzne – zapytanie odzew z kluczem publicznym i prywatnym RSA, czy wykorzystanie zewnętrznych systemów uwierzytelniania, jak Kerberos lub S/Key. Istnieją implementacje wykorzystujące tokeny elektroniczne.



Pytania problemowe

  1. W bieżącym module stwierdzono, iż często filtry przetwarzają właściwie tylko pierwszy fragment pakietu ponieważ informacje niezbędne do przeprowadzenia filtracji znajdują właśnie w pierwszym pakiecie. Spróbuj wyjaśnić dlaczego.
  2. Dlaczego akurat usługi r* są szczególnie upodobanym celem ataków TCP spoofing?

Podstawowe problemy bezpieczeństwa systemów operacyjnych

Bieżący moduł przedstawia wybrane zagadnienia bezpieczeństwa dotyczące systemów operacyjnych. Przedstawione zostaną naruszenia bezpieczeństwa systemu operacyjnego, w tym w szczególności typowe formy ataku na system operacyjny oraz komponenty systemu szczególnie podatne na ataki. Omówione zostaną również problemy uwierzytelniania i kontroli dostępu, zagadnienia ochrony antywirusowej oraz zagrożenia związane z zamaskowanymi kanałami komunikacyjnymi.

Naruszenia bezpieczeństwa systemu operacyjnego przybierają różne formy. Typowo związane są z nimi następujące zagrożenia:

  • włamania i kradzieże danych
  • destrukcja systemu operacyjnego lub jego komponentów czy aplikacji
  • wykorzystanie systemu operacyjnego do realizacji ataku na inny cel (jako zombie)


Różne formy ataku posiadają zwykle nieco odmienne realizacje (przebieg), jednak można wyróżnić pewien ogólny scenariusz ataku na system operacyjny. Obejmuje on zwykle następujące kroki:

  1. zlokalizowanie systemu do zaatakowania
  2. wtargnięcie na konto legalnego użytkownika (wykorzystując brak hasła, złamanie łatwego hasła, podsłuchanie hasła)
  3. wykorzystanie błędów i luk w komponentach systemu lub w ich konfiguracji w celu uzyskania dostępu do konta uprzywilejowanego
  4. wykonanie nieuprawnionych działań
  5. zainstalowanie furtki dla bieżącego lub przyszłego wykorzystania
  6. zatarcie śladów działalności (usunięcie zapisów z rejestrów systemowych)
  7. ataki na inne komputery


Przyczyny naruszeń bezpieczeństwa tkwią najczęściej w trudności osiągnięcia pełnej kontroli nad poprawnością implementacji i konfiguracji tak złożonego i wielokomponentowego oprogramowania, jakim są współczesne systemy operacyjne. Zwykle trudności te powodują:

  • błędy i luki bezpieczeństwa („dziury”) w komponentach systemu lub w ich konfiguracji
  • furtki (ang. backdoor)
  • konie trojańskie
  • wirusy oraz bomby logiczne i czasowe


Jako konkretne przykłady najczęstszych obszarów błędów implementacyjnych możemy wymienić chociażby sieciowe komponenty systemu, np.:

  • stos TCP/IP
    • przykładem może być atak Bonk na implementację stosu protokołów TCP/IP firmy Microsoft, który może spowodować awarię systemu zaatakowanego komputera
  • lub NetBIOS:
    • WinNuke – atak umożliwiający wywołanie awarii starszych wersji systemu Windows przy użyciu usług systemu NetBIOS
  • albo RPC:
    • RDS_Shell – metoda wykorzystania składnika Remote Data Services, należącego do MDAC (Microsoft Data Access Components), umożliwiająca zdalnemu napastnikowi uruchamianie poleceń z uprawnieniami systemowymi


Wrażliwe usługi systemowe i narzędziowe nie ograniczają się oczywiście do wymienionych wyżej przypadków i obejmują szerokim kręgiem m.in. usługi informacyjne (jak netstat, systat, nbtstat, finger, rusers, showmount, ident), usługi konfiguracyjne (bootparam, dhcp, zdalne zarządzanie), zdalne wywołanie procdur RPC (rpcinfo, rexec), rozproszone systemy plików (np. NFS), usługi zdalnego dostępu, mechanizm domen zaufania czy usługi komunikacyjne i pocztowe

W rożnych systemach operacyjnych, a nawet w różnych ich wersjach, można zaobserwować różną podatność komponentów na poszczególne rodzaje ataków. W wielu przypadkach istnieją gotowe i łatwo dostępne narzędzia ataków skierowane na wybrane wersje systemu lub jego konkretnych komponentów. Skuteczne przeprowadzenie ataku staje się rzeczą relatywnie prostą i nie wymagającą praktycznie żadnej wiedzy technicznej. Istotna dla tej skuteczności jest niewątpliwie możliwość zdalnej detekcji systemu operacyjnego, jego wersji i dostępnych w nim komponentów (szczególnie sług dostępnych zdalnie).

http://www.insecure.org/nmap/nmap-fingerprinting-article.html


Metody rozpoznawania systemu możemy podzielić na aktywne i pasywne. Metody aktywne realizowane są poprzez inicjowanie a następnie analizowanie połączeń (na ogół specjalnie spreparowanych) i są wobec tego skierowane wobec konkretnych stanowisk. Natomiast pasywne metody realizowane są poprzez podsłuch pakietów pochodzących z analizowanego systemu. Metody pasywne są naturalnie dużo mniej precyzyjne niż aktywne, lecz są trudno wykrywalne i mogą być skierowane przeciw celom jeszcze nie określonym ostatecznie (np. całej sieci).

Do zdalnego rozpoznawania systemu operacyjnego najczęściej wykorzystywane są usługi informacyjne dostępne w rozpoznawanym systemie oraz implementacje stosu TCP/IP.

Usługi informacyjne, jak np. ident oferują typowo charakterystyczne powitanie (banner), choć nie tylko informacyjne: dobrym przykładem może być serwer usługi pocztowej sendmail. Powitanie bardzo często zawiera informacje o typie i dokładnej wersji systemu operacyjnego, wersji usługi (co też istotnie przyczynia się do wyboru skutecznego narzędzia ataku). Szczęśliwie problem powitań jest już dobrze znany i coraz więcej usług stara się unikać publicznego podawania newralgicznych informacji o systemie. Z tych też powodów, często świadomie rezygnuje się z oferowania takich nadmiernie „gadatliwych” usług lub ogranicza się zdalny dostęp do nich. Osobnym sposobem ograniczania zagrożenia jest kamuflaż, polegający na spreparowaniu celowo nieprawdziwych informacji w powitaniu, co nie jest niestety gwarancją ochrony systemu przed wprawnym intruzem, jednak może utrudnić i wydłużyć realizację ataku (security trough obscurity).

W przypadku stosu TCP/IP najskuteczniejszą aktualnie metodą zdiagnozowania typu i wersji systemu okazuje się być analizowanie zachowania protokołu implementacji TCP w przypadku retransmisji – tzw. badanie RTO. Badanie RTO (Retransmission Time-Out) jest to pomiar czasów pomiędzy retransmisjami pakietów SYN+ACK w trakcie nawiązywania odpowiednio spreparowanego przez atakującego połączenia. Badanie obejmuje ilość retransmisji i odstępy między nimi, co, jak się okazuje, należy do „cech osobniczych” systemu operacyjnego. Przykładowo system MacOS X wysyła po 5 nieskutecznych retransmisjach segment RST, a systemy Windows i Linux milcząco zamykają wpółotwarte połączenie, różniąc się istotnie liczbą i interwałami retransmisji.

Również w przypadku tej metody detekcji systemu stosować można kamuflaż. Przykladem zaawansowanego narzędzia do kamuflażu jest łata stealth patch na jądro systemu Linux, która m.in.:

  • blokuje nieprawidłowe pakiety ACK
  • blokuje pakiety z flagami SYN i FIN
  • blokuje pakiety z niepoprawnymi flagami i kombinacjami flag
  • blokuje pakiety ICMP (za wyjątkiem echo)


Podobną funkcjonalność ma pakiet IP Personality – zestaw łat na jądro Linuksa i iptables, niestety już nierozwijany.



Uwierzytelnianie

Jednym z najistotniejszych mechanizmów ochrony systemu operacyjnego jest uwierzytelnianie użytkowników, niezbędne dla określania ich uprawnień oraz zdiagnozowania ewentualnej próby niepowołanego dostępu.


Uwierzytelnianie w systemie Unix/Linux

W większości systemów operacyjnych, również w systemach z rodziny Unix/Linux, podstawowym narzędziem uwierzytelniania jest weryfikacja hasła użytkownika. W tym punkcie przedstawimy najpierw klasyczny mechanizm przechowywania haseł w systemie Unix.

Działanie klasycznego mechanizmu tworzenia i rejestrowania w systemie Unix hasła przebiega następująco:

  • użytkownik wybiera 8 znakowe hasło
  • hasło jest zamieniane na 56b ciąg za pomocą 7b kodu ASCII
  • powstały 56b ciąg jest kluczem algorytmu DES
  • e-blok algorytmu DES jest modyfikowany za pomocą 12b wartości – ziarna (ang. salt) ustalanego na ogół na podstawie bieżącego czasu
  • tak zmodyfikowany algorytm DES jest wykonywany na 64b bloku złożonym z samych zer
  • wyjście podaje się na wejście kolejnej iteracji (25 iteracji)
  • 64b wynik transformowany na 11-znaków z alfabetu 64 znakowego (A-Z, a-z, 0-9, ‘.’, ‘/’)


Wynikowa postać hasła jest zapamiętywania w pliku konfiguracyjnym (klasycznie był to /etc/passwd) i każdorazowo porównywana przez narzędzie login, rejestrujące sesję użytkownika w systemie, z przetransformowanym hasłem wprowadzanym przez logującego się użytkownika. Jak wiemy, mechanizm haseł jest podatny na problem złamania hasła. W przypadku klasycznego mechanizmu uwierzytelniania metoda przeszukiwania wyczerpującego (brut-force attack) może być przykładowo wykonana następująco:

  • 8 znaków z 36-znakowego alfabetu daje 368 czyli ok. 2,8 biliona kombinacji
  • załóżmy moc obliczeniową o wydajności 6,4 miliona iteracji DES na sekundę
  • 25 iteracji dla każdej kombinacji hasła – 1 milion kombinacji w 4 sek.
  • dowolne hasło zostanie złamane (2,8 biliona kombinacji) w 4 miesiące


Przykład ten, aczkolwiek hipotetyczny, jednak obnaża wyraźnie tempo starzenia się haseł oraz uzmysławia dobitnie konieczność i doniosłość systematycznych zmian hasła dla wszystkich kont w systemie operacyjnym.

Wobec problemu złamania hasła, we współczesnych systemach z rodziny Unix/Linux stosuje się pewne usprawnienia. Obejmują one dodatkowo ochronę haseł przed ich pozyskaniem (w celu utrudnienia przeszukiwania wyczerpującego oraz wymuszanie odpowiednio wysokiego stopnia skomplikowania hasła (w celu utrudnienia ataku słownikowego). Ochrona haseł przed ich pozyskaniem sprowadza się do ukrycia ich postaci składowanej w systemie haseł poza dostępem zwykłego użytkownika – w przypadku systemu Unix/Linux jest to przeniesienie haseł do oddzielnej lokalizacji (pliku /etc/shadow). Realizuje to albo sam system operacyjny (konkretna dystrybucja), albo oddzielne pakiety, np. shadow-in-a-box, Linux Shadow Password Suite, itp. W praktyce okazuje się, iż czasami nadal możliwe ataki na pliki shadow (wykorzystują głównie luki w usługach, obrazy core dump), co umożliwia przechwycenie postaci składowanej haseł i ich późniejsze dekodowanie. Rozwiązaniem skuteczniejszym i bardziej uniwersalnym dla ochrony haseł mogą być zatem centralne bazy katalogowe, np. NIS, NIS+, czy bazy dostępne poprzez protokół LDAP.

W celu kontroli poziomu trudności haseł stosuje się różnorodne testery jakości haseł uaktywniane w momencie ustawiania nowego hasła przez użytkownika. Często spotykane są np. passwd+ (zastępuje passwd) lub anlpasswd, czy npasswd.

W bieżących wersjach systemów tej rodziny odchodzi się od wykorzystania algorytmu DES na korzyść silniejszych mechanizmów kryptograficznych i pozwalających wybierać hasła bez górnego limitu znaków (lub z wysokim limitem), np. z wykorzystaniem algorytmów MD5 czy Blowfish.


Uwierzytelnianie w systemie MS Windows NT 4.0

W systemie MS Windows NT 4.0 użytkownik otrzymuje losowo wygenerowany SID (Security ID). Procedura logowania wymaga wywołania przerwania sprzętowego (poprzez kombinację Ctrl-Alt-Del), co ułatwia kontrolę nad poprawnym wywołaniem właściwego programu logującego. Ze względu na złożoną ewolucję systemu Windows, hasła w systemie są przechowywane w różnych postaciach. Niezakodowane hasła, przetwarzane przez system, przechowywane są w zastrzeżonym obszarze LSA (Local Security Authority) rejestru: HKEY_LOCAL_MACHINE\SECURITY\Policy\Secrets, dostępnym tylko dla usługi Security Accounts Manager. Od wersji NT 4.0 hasła mogą być również zakodowane (w postaci tzw. hash) funkcją MD5 z ziarnem i z 40b kluczem RSA i przechowywane w rejestrze: HKLM\SAM oraz w zastrzeżonym obszarze systemu plików NTFS: %SYSTEMROOT%\SYSTEM32\CONFIG\SAM. Jednak dla zachowania zgodności wstecz (z linią 9x) obok postaci hash MD5 umieszczane są kopie haseł – LM hash – zakodowane autorskim algorytmem LanMan (z protokołu NT Lan Manager), bez ziarna. Postać ta jest dużo mniej bezpieczna i jej dostępność drastycznie podnosi skuteczność złamania hasła. Na szczęście w systemie Windows przechowywanie postaci LM hash można wyłączyć. Rysunek 1 przedstawia obraz ekranu narzędzia Zasad lokalnych zabezpieczeń, które umożliwia uaktywnienie wyłączenia LM hash – tak, widoczną na ekranie opcję trzeba włączyć, aby postać LM hash nie była tworzona i to dopiero od chwili następnej zmiany hasła (do kiedy to dotychczasowe LM hashe pozostają w systemie).

Rysunek 1. Uaktywnienie opcji wyłączenia przechowywania postaci LM hash haseł


W poprawkach serwisowych SP2 i SP3 do systemu wprowadzono następujące usprawnienia:

  • opcję syskey (SP2) – postacie hash można zaszyfrować kluczem SYSTEM KEY (128b klucz RSA zamiast klucza 40b) co znacznie utrudnia łamanie haseł (jednak nadal dostępne są gotowe narzędzia wyłuskiwania i łamania haseł, choć bardziej złożone niż uprzednio)
  • filtr słabych haseł Passfilt.dll (SP3)
  • dodatkowe restrykcje
    • ograniczenia czasowe (pory dnia, data ważności konta)
    • ograniczenia stanowisk logowania
    • limit ilości błędnych uwierzytelnień lub korzystania z nieaktualnego hasła
  • rozszerzenia procedury uwierzytelniania
    • API opublikowane przez Microsoft umożliwia wykorzystanie inteligentnych kart uwierzytelniających lub biometrii

Niestety ciągle istnieje w module zarządzania hasłami wiele luk i dostępnych jest wiele gotowych narzędzi exploit (wykorzystują uprawnienia administracyjne do importu plików SAM, luki w systemie tworzenia kopii zapasowych systemu RDISK, itp.)


Uwierzytelnianie w systemie MS Windows 2000, XP, 2003

W systemie MS Windows 2000 i jego następcach algorytm uwierzytelniania NTLM został zastąpiony przez Kerberos TGP. Ponadto opcja syskey jest domyślnie włączona, a przechowywanie postaci LM hash jest domyślnie wyłączone. Należy jednak mieć na uwadze, iż w środowiskach heterogenicznych istniejące starsze wersje Windows nie obsługują Kerberosa, stąd mogą nadal wymagać obsługi LM hash, co osłabia bezpieczeństwo całego srodowiska.


Uwierzytelnianie w systemie Novell NetWare

W systemie Novell NetWare stosuje się od wczesnych jego wersji dość wyrafinowaną I powszechnie uważaną za bezpieczną procedurę uwierzytelniania. Wykorzystuje ona mechanizmy kryptograficzne i przebiega w uproszczeniu następująco:

  • w bazie katalogowej NDS (NetWare Directory Service) przechowywany jest skrót hasła użytkownika z ziarnem (jest nim identyfikator użytkownika) oraz para kluczy RSA
  • najpierw stacja sieciowa uwierzytelnia się w imieniu użytkownika wobec wybranego serwera (NetWare od wersji 4 stosuje SSO) metodą zawołanie-odzew
  • następnie serwer przesyła klucz publiczny NDS (KNDS), a stacja losuje klucz jednorazowy K1, który prześle serwerowi zaszyfrowany kluczem KNDS
  • K1 posłuży serwerowi do bezpiecznego przekazania klucza prywatnego RSA użytkownika
  • stacja przekształca klucz RSA do postaci GQ – Gillou-Quisquater (asymetryczny algorytm uwierzytelniania – NetWare od wersji 4 nie stosuje RSA) i natychmiast usuwa z pamięci hasło wraz z kluczem RSA
  • klucz GQ posłuży do uwierzytelniania użytkownika w dostępie do zasobów sieci


Relacja zaufania

Jak wiemy z poprzednich modułów, pewnym ograniczeniem ryzyka pozyskania hasła przez intruza, jest zastosowanie mechanizmu SSO (Single Sign-On). Systemy Unix/Linux i Windows (w konfiguracji domenowej, od wersji NT Advanced Server) pozwalają wykorzystać mechanizm SSO w postaci tzw. relacji zaufania. Dzięki jej istnieniu uwierzytelniony użytkownik systemu (domeny) zaufanego może mieć dostęp do zasobów systemu ufającego bez konieczności ponownego uwierzytelniania. A wobec tego, hasło nie zostaje ponownie przesyłane ani przetwarzane przy zdalnym dostępie do kolejnego systemu operacyjnego. Relacje zaufania mogą mieć charakter jednostronny lub dwustronny i, co ważne, nie są przechodnie.


Prawa dostępu do zasobów

Standard POSIX (Portable Operating System Interface) 1003.1

Standard POSIX 1003.1 jest powszechnie wspierany przez współczesne systemy operacyjne. Wymaga on obsługi następujących elementów procesu autoryzacji i kontroli dostępu do zasobów:

  • prawa: r (read – odczyt), w (write – zapis), x (execute – wykonanie)
  • kategorie użytkowników: u (user – właściciel zasobu), g (group), o (others)
  • dodatkowo prawa Set User Id, Set Group Id, Sticky, znane z systemu Unix.


Niektóre aplikacje oferują własne rozszerzenia tego modelu uprawnień, np. ProFTPD (http://proftpd.linux.co.uk/). Również w samych systemach operacyjnych spotyka się rozszerzone implementacje modelu POSIX. Rozszerzenia te obejmują na ogół:

  • listy kontroli dostępu ACL: np. w systemach AIX, Solaris
  • model ścisłej kontroli dostępu MAC: w systemach Trusted Solaris, Trusted IRIX, Ultrix, HP-UX czy Xenix.


Standard POSIX 1003.1e/1003.2c

Ponieważ wcześniejsza wersja tego standardu dobrze odpowiadała w praktyce tylko klasycznym systemom Unix i w wielu nowszych systemach implementowano różnorodne rozszerzenia standardu, zaproponowano nowe wersje standardu. obejmujące m.in.:

  • mechanizmy ACL, CAP, RBAC, MAC
  • audyt kontroli dostępu

W implementacji nowego standardu prym wiedzie projekt TrustedBSD (http://www.trustedbsd.org/) – dla systemu FreeBSD. Dostępne są również implementacje dużej części standardu w systemie Linux z jądrem w wersjach od 2.5.46 (do jądra 2.4 jest łata obsługująca ACL standardowo dystrybuowana np. w SuSE Linux). Standard POSIX 1003.1e/1003.2c wspierają różne systemy plików Ext2, Ext3, IBM JFS, ReiserFS oraz SGI XFS. Dostępne jest też wsparcie NFS – w wersji NFSv3 możliwe jest przekazywanie list ACL (chociaż brak specyfikacji metody przekazywania skutkuje różnymi implementacjami), a wersja NFSv4 posiada mechanizm NFS ACL, lecz niestety niezgodny z POSIX. Istotne jest zachowanie wymagań standardu również w przypadku takich operacji na zasobach jak archiwizacja i tworzenie kopii zapasowych – tu popularne jest chociażby narzędzie pax (portable archive interchange), które zachowuje wszystkie wymagane standardem parametry.


Listy dostępu ACL

Listy ACL są w praktyce dostępne we wszystkich popularnych współcześnie systemach.

ACL w jądrze Linux

System Linux obsługuje dwa rodzaje uprawnień ACL:

  • minimal ACL – prawa r w x dla u g o
  • extended ACL – rozszerzone prawa i maski praw


Rysunek 2 przedstawia kombinację uprawnień do zasobu KATALOG1 dla użytkownika joe należącego do grupy students. Prawa efektywne są wyznaczane za pomącą algorytmu opisanego niżej. Uprawnienia defaults określają maskę dziedziczenia uprawnień w głąb – ustawianą tylko dla katalogów i dotyczącą tylko nowotworzonych obiektów.

Rysunek 2. Schemat wyznaczania uprawnień mechanizmu ACL w systemie Linux


Rysunek 3 przedstawia przykład wykorzystania narzędzi systemu Linux operujących na uprawnieniach extended ACL. Są to polecenia getfacl i setfacl.

Rysunek 3. Przykładowe wywołanie poleceń getfacl i setfacl w systemie Linux


System operacyjny weryfikuje po kolei kategorie uprawnionych podmiotów (właściciel zasobu, grupa, wyróżnieni użytkownicy), aby określić, do której kategorii należy podmiot żądający zasobu i jakie prawa z listy ACL należy zaaplikować. Kolejność weryfikacji kategorii uprawnień w celu określenia praw z listy ACL jest następująca:

  1. właściciel zasobu (user)
  2. wyszczególniony użytkownik (filtrowane przez maskę)
  3. grupa zdefiniowana (jeśli zawiera żądane prawa filtrowane przez maskę)
  4. dowolna z wyszczególnionych grup (jeśli zawiera żądane prawa filtrowane przez maskę)
  5. jeśli żadna dopasowana grupa nie zawiera praw – żądanie jest odrzucane
  6. pozostali użytkownicy (others) bez maski


Implementacje ACL w systemie Unix

W systemach z rodziny Unix, listy ACL mogą być przechowywane na różne sposoby. Zwykle definicje ACL przechowuje:

  • węzeł przysłonięty (shadow inode) – wiele i-węzłów może być związanych z tym samym węzłem przysłoniętym (Solaris UFS file system)
  • rozszerzone atrybuty EA obiektów (Extended Attributes) – są to struktury informacyjne związane z plikami i in. obiektami w systemie (Linux)


Maksymalna ilość pozycji możliwych do przechowania na liście ACL zależy oczywiście od miejsca przechowywania. Ilość tę dla wybranych systemów plików przedstawia rysunek 4.

Rysunek 4. Przykładowe wywołanie poleceń getfacl i setfacl w systemie Linux


Prawa dostępu ACL w MS Windows

W systemie Windows wprowadzono mechanizm ACL (odbiegający od POSIX) w systemie plików NTFS. Lista możliwych praw i kategorii uprawnionych podmiotów jest imponująco duża. Wśród ciekawych praw można znaleźć takie atrybuty jak np. append, delete, change permissions, take ownership, change ownership, i in. (istnieją podobne atrybuty dla niektórych systemów plików z rodziny Unix, np. w systemie Linux narzędzie chattr oferuje takie atrybuty dla systemu plików Ext2/Ext3). Dzięki oddzielnie stosowanym przypisaniom GRANT i unieważnieniom DENY praw możliwa jest do osiągnięcia duża elastyczność konfiguracji uprawnień. W definicji uprawnień na liście można wykorzystywać statyczne oraz dynamiczne grupy użytkowników (np. All Authenticated Users). Ponadto Windows oferuje dla ACL wsparcie protokołu CIFS (Common Internet File System) umożliwiając tym samym tworzenie rozproszonych systemów plików uwzględniających definicje ACL. Z kolei niezależny pakiet Samba dostępny dla systemu Linux, będący implementacją wcześniejszego protokołu współdzielenia zasobów w Windows – SMB, oferuje listy ACL zgodne z POSIX.


Uprawnienia specjalne w systemie Unix

Flaga suid

W systemach z rodziny Unix wykorzystuwana jest często flaga suid = Set User Id oznaczająca specjalne uprawnienie do przejmowania przez proces (uruchomiony z programu z takim atrybutem) praw dostępu zdefiniowanych dla właściciela tego programu. Mechanizm ten jest w niektórych sytuacjach niezbędny do poprawnej pracy systemu, korzystają z niego takie programy narzędziowe jak np. passwd.

Niestety, mechanizm ten może stanowić potencjalne zagrożenie dla bezpieczeństwa systemu operacyjnego, zwłaszcza jeśli właścicielem programu z flagą suid jest administrator. Często spotykany atak polega na wyszukiwaniu programów z atrybutem suid należących do superużytkownika root, w celu wykorzystania błędów lub nieodpowiedniej konfiguracji systemu i uzyskania uprawnień administracyjnych. Zatem programy z ustawionym bitem suid powinny być szczególnie chronione.

Podobny mechanizm, o podobnym zagrożeniu, wprowadzono również dla grupy – flaga sgid = Set Group Id.


Redukcja przywilejów (privilege reduction)

Procesy uruchomione z podwyższonymi uprawnieniami (głównie administracyjnymi) stanowią łakomy kąsek dla intruza. Jest to szczególnie istotne w systemie Unix, gdzie przewidziano jedno konto administracyjne – superużytkownika root, które umożliwia wykonanie praktycznie wszelkich działań w systemie.

Jednak w większości przypadków, nawet ważne dla systemu procesy wymagają wysokich uprawnień tylko przez krótki okres czasu (zwykle początkowy). Koncepcja redukcji przywilejów sprowadza się do ograniczania zagrożenia przejęcia uprawnień procesu mogącego stać się potencjalnym celem ataku. Ograniczenie zagrożenia osiągane jest poprzez świadomą rezygnację z wyższych uprawnień (administracyjnych) natychmiast gdy newralgiczne operacje zostaną przez proces zakończone. W czasie dalszej pracy proces działa z niskimi (możliwie najniższymi) uprawnieniami.

Innym sposobem ograniczenia zagrożenia, jest wyodrębnienie wielu szczegółowych uprawnień administracyjnych i przydzielanie do procesu tylko niezbędnych, zamiast wszechwładnego prawa superużytkownika. Standard POSIX przewiduje taki mechanizm nazywany capabilities (CAP), dostępny w systemie Linux od jądra 2.2 (ftp://linux.kernel.org/pub/linux/libs/security/linux-privs). CAP pozwala na rozdzielenie uprawnień administracyjnych superużytkownika root na zbiór szczegółowych uprawnień i powiązanie ich z systemem plików poprzez dodatkowe bity praw dostępu.

Popularną implementacją mechanizmu CAP w systemie Linux jest narzędzie LCAP (http://pweb.netcom.com/~spoon/lcap/). Oferuje on m.in. następujące uprawnienia szczegółowe:

  • administrowanie modułami jądra
  • administrowanie siecią
  • dowiązywanie do gniazd numerów portów zarezerwowanych dla serwisów systemowych
  • realizacja komunikacji rozgłoszeniowej i grupowej w sieci
  • omijanie ograniczeń dotyczących kontroli dostępu do plików
  • zmiana informacji o właścicielu i grupie plików
  • kontrola plików specjalnego rodzaju
  • kontrola flag suid oraz sgid
  • omijanie ograniczeń dotyczących wysyłania sygnałów do procesów
  • blokowanie stron w pamięci fizycznej
  • omijanie limitów zasobowych


Separacja przywilejów (privilege separation)

Kolejnym sposobem ograniczania zagrożeń związanych z nadużyciem praw dostępu jest separacja przywilejów posiadanych przez uruchomiony proces. Koncepcja separacji przywilejów polega na wyodrębnieniu zadań wymagających wysokich uprawnień w postaci odrębnego procesu. Błędy w programie procesu głównego, działającego z uprawnieniami zwykłego użytkownika, nie umożliwiają już tak łatwego uzyskania wysokich uprawnień. Istotne jest, iż ta koncepcja nadaje również się do systemów z klasycznym przydziałem uprawnień administracyjnych (bez CAP). Przykład sztandarowy wykorzystania separacji przywilejów to m.in. OpenSSH.


Malware

Pod pojęciem malware należy rozumieć wszelkie niepożądane (złośliwe) w systemie oprogramowanie, którego pojawienie się w systemie było niezamierzone i działanie jego przynosi systemowi wymierne straty. Infekcje systemu operacyjnego mogą być spowodowane różnymi typami oprogramowania malware, do którego należą:

  • wirusy
  • konie trojańskie
  • spyware
  • dialery

Poniżej zajmiemy się przedstawieniem pierwszej klasy oprogramowania malware – wirusami.


Wirusy i inne robactwo

Wirus (łac. virus – trucizna) to – najprościej definiując – kod samopowielający się w systemie operacyjnym. Istnieje wiele bardzo odmiennych rodzajów wirusów w tym w szczególności tak specyficzne jak:

  • wirusy skryptowe i w makrodefinicjach (np. w dokumentach edytorów tekstu)
  • wirusy sieciowe (worms) – przenoszone poprzez sieć (uruchamiane lokalnie)
  • wirusy w poczcie elektronicznej (przesyłane jako załączniki)
  • wirusy atakujące programy pocztowe (np. Win.Redteam), które przenoszą się tradycyjnie (przez system operacyjny), a jako ofiary wybierają klientów poczty elektronicznej (np. Eudorę) – zarażają klienta, wykonując makrodefinicje i rozsyłając się do wszystkich osób z listy adresowej.
  • wirusy bujdy (hoax-viruses) – udające ostrzeżenia zwykłe żarty rozpowszechniane pocztą elektroniczną (często przez nieświadomych użytkowników).


Efekty działania wirusów to najczęściej:

  • utrudnienie pracy systemu (zużywanie zasobów: CPU, pamięci, przestrzeni dyskowej, pasma sieci)
  • destrukcja danych
  • wyciek danych na zewnątrz (np. poprzez zamaskowany kanał komunikacyjny).


Obserwacja ewolucji oprogramowania wirusowego w ostatnich latach skłania do wyróżnienia pewnych trendów. Można przykładowo wybrać następujące obserwacje:

  • 2002 r.: pojawiają się pierwsze wirusy wieloplatformowe, atakujące pliki wykonywalne w popularnych formatach zarówno exe (MS Windows) oraz elf (Linux)
  • 2003 r.: wirusy typu blended threats – łączą cechy różnych klas: wirusów, koni trojańskich, robaków sieciowych (np. MS Blaster)
  • 2004 r.: ataki na systemy wbudowane: np. wirus nazwany Ratter atakujący Windows CE, wirus Cabir atakujący telefony komórkowe z systemem Symbian
  • 2005 r.: wzmaga się aktywność wirusowa w systemach wbudowanych – pojawił się Lasco, wirus telefonów komórkowych z możliwością infekowania plików (od 2005 McAfee i TrendMicro oferują antywirusy dla systemów mobilnych)


W oprogramowaniu wirusowym pojawiają się zaawansowane mechanizmy, takie jak kamuflaż i techniki anty-antywirusowe:

  • polimorfizm
  • metamorfizm
  • maskowanie (stealth) oraz opancerzenie (armor) – techniki różnorodnej ochrony kodu, np. uniemożliwienie debugowania.


Wzmaga się aktywność retrowirusów stosujących obronę agresywną przed detekcją, poprzez ataki skierowane przeciw oprogramowaniu antywirusowemu. Najbardziej zaawansowane wirusy sieciowe posiadają strukturę modułową, w której występują moduły zdalnie aktualizowane (przez Internet).

Oprogramowanie malware może stosować też przeróżne sztuczki w celu ukrycia się w systemie plików i uniemożliwienia skutecznego wyszukania przez oprogramowanie antywirusowe. W tym kontekście ciekawe możliwości oferuje, dotąd mało znany i wykorzystywany mechanizm ADS (Alternate Data Stream) w systemie NTFS. Teoretycznie miał on zapewniać wsparcie międzyplatformowe (np. z systemem Macintosh). Jednak istotne z naszego punktu widzenia jest to, iż system Windows w bieżących wersjach pozwala tworzyć pliki (programy) w ADS, choć sam nie zwraca na nie uwagi (nawet ich nie pokazuje), co z kolei pozwala skutecznie ukrywać malware przed użytkownikiem, a nawet przed większością skanerów antywirusowych.

Nakłady poniesione na usunięcie infekcji i zwalczanie skutków są całkiem pokaźne. Przykładowo wg Computer Economics (2001r.) w roku 1999 osiągnęły w sumie 12,1 mld USD, a w roku 2000 – w sumie 17,1 mld USD. Jedne z najkosztowniejszych pod tym względem wirusów w historii to z pewnością:

  • Love Bug (łącznie ok. 50 odmian), 2000 r.: 8,7 mld USD
  • Code Red, 2001 r.: 2,6 mld USD
  • Melissa, 1999 r.: 1,2 mld USD
  • Explorer, 1999 r.: 1 mld USD
  • SirCom, 2001 r.: 460 mln USD


Ochrona przed wirusami

Ochrona przed wirusami jest realizowana przez różnorodne oprogramowanie nazywane ogólnie antywirusowym, a obejmujące jedną lub kilka z wymienionych poniżej kategorii.

  • Programy wyszukujące programy zarażone (skanery)

przed ich uruchomieniem

    • wymagające znajomości kodu wirusa
      • wyszukujące identyfikator wirusa (fingerprint)
      • wyszukujące fragment charakterystyczny wirusa
    • nie wymagające znajomości kodu wirusa
      • stosujące analizę zmian struktury programu

na podstawie efektów

    • metodą "przynęty"
    • poprzez analizę zmian w systemie plików po zakończeniu programu
  • Programy wzbogacające możliwości ochronne systemu
    • monitory operacji wykonywanych w systemie wyszukujące działania wirusa albo w trakcie instalacji lub powielenia wirusa, albo w trakcie wykonywania zadań
      • destruktywnych
      • demonstracyjnych
    • skanery usług sieciowych (np. poczty elektronicznej, WWW)
    • system plików zabezpieczony przed zapisem
  • Programy usuwające:
    • kod wirusa
    • skutki działania wirusa


Poniżej wymienione są przykładowe narzędzia ochrony przed malware.


Zamaskowane kanały komunikacji

Zamaskowane kanały komunikacji (covered channels) są pojęciem ściśle powiązanym z malware, choć nie ograniczają się wyłącznie do tego przypadku. Poprzez zamaskowany kanał komunikacji (covered channel) rozumie się wykorzystanie w celu przekazania informacji takiego mechanizmu systemu operacyjnego, które został opracowany w celu nie związanym z komunikacją i na ogół nie jest z nią w ogóle kojarzony. Kanał ten może być wykorzystywany do nieujawnionego przekazywania wiadomości, tak aby ukryć nie tylko treść tej wiadomości, ale i sam fakt dokonywania transmisji. Przykładami zamaskowanych kanałów komunikacji są:

  • kanał czasowy (obciążenie systemu) – transmisja bitu następuje poprzez wzmożenie obciążenia systemu w danym kwancie czasu (bit 1) lub obniżenie obciążenia (bit 0)
  • kolejka wydruku (wstawianie do niej i usuwanie określonego zadania wydruku)
  • kanał poprzez tworzenie / usuwanie ogólnodostępnego pliku w systemie plików

Tunele wirtualne VPN

Tunel wirtualny (Virtual Private Network, VPN) jest to kanał komunikacyjny chroniony przez niepowołanym dostępem (odczytem i modyfikacją) poprzez zastosowanie kryptografii. Tunel wirtualny VPN umożliwia chronioną transmisję w obszarze publicznej sieci rozległej, np. w celu realizacji bezpiecznego połączenia pomiędzy różnymi jednostkami, najczęściej geograficznie odległymi (rysunek 1). W sieci publicznej należy się liczyć z potencjalnymi naruszeniami poufności, integralności i autentyczności transmitowanych danych. Poznane we wcześniejszych modułach mechanizmy kryptograficzne umożliwiają skuteczną ochronę wszystkich tych własności informacji.

Rysunek 1. Schemat sieci publicznej analizowany jako scenariusz zagrożeń

Konfiguracje sieci VPN

Konfiguracja host-to-host
W konfiguracji tej końcami tunelu są pojedyncze stanowiska, wyposażone w odpowiednie oprogramowanie lub sprzęt (karty sieciowe) umożliwiające szyfrowanie i deszyfrowanie transmisji pomiędzy nimi.

Rysunek 2. Konfiguracja host-to-host

Konfiguracja net-to-net
W konfiguracji tej końcami tunelu są pojedyncze węzły międzysieciowe (np. dedykowane urządzenia szyfrujące, routery brzegowe z modułami kryptograficznymi). Mogą one szyfrować całą transmisję wychodzącą ze swoich sieci lokalnych lub wybrany ruch sieciowy. Transmisja odbywająca się wewnątrz poszczególnych sieci nie jest szyfrowana.

Rysunek 3. Konfiguracja net-to-net

Konfiguracja host-to-net
W konfiguracji tej jednym z końców tunelu jest pojedyncze stanowisko, które uzyskuje dostęp do zasobów pewnej sieci lokalnej (np. korporacyjnej). Cała komunikacja lub wybrany ruch (wybrane usługi) poddawane są szyfrowaniu. Jest to model typowy dla środowisk pracy zdalnej.

Rysunek 4. Konfiguracja host-to-net

Protokół IPsec

Jak wiemy w protokole IPv4 brak praktycznie jakichkolwiek mechanizmów bezpieczeństwa. W związku z rosnącymi wymagani bezpieczeństwa, w 1995 r. przedstawiono (IETF) pierwszą wersję specyfikacji protokołu sieciowego IPsec (RFC 1825), zawierającego dwie składowe

  • Authentication Header (AH) – protokół nr 51
  • Encapsulating Security Payload (ESP) – protokół nr 50

Zadaniem protokołu IPsec operującego w warstwie sieciowej jest transparentne dla aplikacji wykorzystanie narzędzi kryptograficznych w celu osiągnięcia

  • integralności – poprzez funkcje protokołu AH
  • poufności – poprzez funkcje protokołu ESP

Jednak wkrótce rozszerzono funkcje ESP o ochronę również integralności. W efekcie funkcje ochrony integralności zostały powielone w obu składowych protokołu IPsec. Dlaczego zatem utrzymano oddzielne składniki AH i ESP? Z jednej strony przemawiają za tym trudności merytoryczne, zrozumiałe w tak złożonym projekcie jak ESP. Ponadto przemawiały pierwotnie za tym ograniczenia natury polityczno-prawnej, związane ze stosowaniem kryptografii – AH wykorzystując wyłącznie kryptograficzne funkcje skrótu, z reguły był traktowany bardziej liberalnie. Ostatecznie jednak należy przyznać, iż funkcjonalność AH wystarcza w wielu zastosowaniach, np. w przypadku ochrony usługi DNS, gdzie informacje udostępniane przez tę usługę są z reguły publiczne i nie ma potrzeby ich szyfrowania, ważne jest natomiast by nie zostały one po drodze sfałszowane.
Ostateczna wersja IPsec (RFC 2401, 1998 r.) obejmuje zatem specyfikacje dwu protokołów:
http://www.ipsec.pl/

  • AH (Authentication Header, RFC 2402)

    • który realizuje kontrolę integralności i autentyczności datagramu IP oraz umożliwia uwierzytelnianie
  • ESP (Encapsulating Security Payload, RFC 2406)
    • który zapewnia integralność i poufność treści datagramu

Uwierzytelnianie stron jest realizowane do pewnego stopnia przez sam protokół IPsec i może być rozszerzane przez dodatkowe mechanizmy.

Tryby pracy protokołów IPsec

Tryb transportowy (transport mode), inaczej nazywany bezpośrednim, charakteryzuje się tym, że do datagramu dodany jest nagłówek AH / ESP i dane datagramu (ramka TCP, UDP, ICMP, ...) zostają zabezpieczone (podpisane / zaszyfrowane) bezpośrednio za nim.

Rysunek 5. Postać chronionego datagramu w trybie transportowym

W trybie tunelowym (tunnel mode) natomiast oryginalny datagram IP zostanie zabezpieczony (podpisany / zaszyfrowany) w całości z nagłówkiem w ramkę protokołu AH / ESP, a następnie umieszczony w niezabezpieczonym datagramie IP jako jego dane.

Rysunek 6. Postać chronionego datagramu w trybie tunelowym

Protokół AH (Authentication Header)

Protokół AH przenosi wartość jednokierunkowej funkcji skrótu treści datagramu oraz stałych pól nagłówka (zarówno w trybie transportowym jak i tunelowym). W tym celu wykorzystywane są funkcje HMAC: MD5, SHA-1, RIPEMD-160 lub inne (negocjowane). Ewentualna fragmentacja datagramu jest dokonywana wcześniej (podpisywany jest każdy fragment oddzielnie). Niezaprzeczalność osiągana jest poprzez silne algorytmy kryptograficzne, np. RSA.

Rysunek 7. Schemat budowy datagramu protokołu AH

Protokół ESP (Encapsulating Security Payload)

Protokół ESP Umożliwia podpisywanie datagramu (stosuje te same algorytmy co w AH – uwzględnia w podpisie statyczne pola nagłówka podstawowego IP) oraz zaszyfrowanie datagramu – wykorzystuje szyfry blokowe w trybie CBC, np. DES, 3DES (z 3-ma kluczami), Blowfish, CAST-128 czy Rijndael/AES, aktualnie również 3-IDEA (z 3-ma kluczami).
Nagłówek ESP jest umieszczany bezpośrednio przed zaszyfrowanymi danymi. Format i długość zaszyfrowanych danych zależy od wybranej metody kryptograficznej.

Rysunek 8. Schemat budowy datagramu protokołu ESP

Możliwe jest połączenie mechanizmów AH i ESP. Przykładowo, najpierw szyfrowane są dane za pomocą ESP, a następnie cały datagram jest zabezpieczony przez AH. Alternatywnie, najpierw wyznacza się nagłówek AH i umieszcza się go datagramie, a następnie szyfruje w całości przez ESP (tuneluje).

Asocjacja bezpieczeństwa (Security Association)

Asocjacja bezpieczeństwa SA jest to zbiór parametrów charakteryzujących bezpieczną komunikację między nadawcą a odbiorcą (kontekst), utrzymywany przez nadawcę i unikalnie identyfikowany przez SPI (Security Parameters Index). Blok parametrów asocjacji obejmuje następujące dane:

Asocjacja bezpieczeństwa (a dokładniej blok parametrów asocjacji) nie jest przesyłana siecią – przesyłany jest tylko numer SPI. Asocjacja bezpieczeństwa jest jednokierunkowa – w łączności obukierunkowej wymagane są dwie asocjacje – daje to dużą elastyczność ruch w każdym kierunku może być szyfrowany innym kluczem i może mieć inny okres ważności. Kanały SA mogą się wzajemnie w sobie zawierać i nie muszą się zaczynać w tych samych miejscach (na tych samych stacjach).
Poniżej przedstawiony zostanie schemat działania stacji protokołu IPsec. Działania wykonywane przy wysyłaniu pakietu są następujące:

  1. Sprawdzenie czy i w jaki sposób wychodzący pakiet ma być zabezpieczony:

    1. sprawdzenie polityki bezpieczeństwa w SPD (Security Policy Database)
    2. jeśli polityka bezpieczeństwa każe odrzucić pakiet to pakiet jest odrzucany
    3. jeśli pakiet nie musi być zabezpieczany to jest wysyłany
  2. Ustalenie, które SA powinno być zastosowane do pakietu:
    1. odszukanie SA w bazie SAD (SA Database) lub
    2. nawiązanie odpowiedniego SA jeśli nie jest jeszcze nawiązane
  3. Wykonanie zabezpieczeń wykorzystując algorytmy, parametry i klucze zawarte w SA:
    1. wynikiem jest stworzenie nagłówka AH lub ESP
    2. dodatkowo może zostać również utworzony nowy nagłówek IP (w trybie tunelowym)
  4. Wysłanie powstałego pakietu IP

Natomiast działania wykonywane przy odbieraniu pakietu są następujące:

  1. Sprawdzenie nagłówka IPsec:

    1. odszukanie odpowiedniego SA w SAD na podstawie SPI zawartego w nagłówku
    2. i postępowanie zgodnie z informacjami zawartymi w SA
    3. jeśli SA wskazywany przez SPI nie istnieje, to pakiet jest odrzucany
  2. Sprawdzenie czy i jak pakiet powinien był być zabezpieczony:
    1. sprawdzenie polityki bezpieczeństwa w SPD
    2. jeśli polityka bezpieczeństwa każe odrzucić pakiet to pakiet jest odrzucany
    3. jeśli zabezpieczenia pakietu nie odpowiadają polityce bezpieczeństwa to pakiet jest odrzucany
    4. jeśli pakiet był zabezpieczony prawidłowo to przekazywany jest wyżej

Zarządzanie kluczami

Zarządzanie i dystrybucja kluczy nie są uwzględnione w specyfikacji samego standardu IPsec. Możliwe jest jednak wykorzystanie kluczy dwojakiego typu:

  • klucze przypisane do użytkownika
  • klucze przypisane do stacji sieciowej

Możliwe są też bardzo różnorodne sposoby dystrybucji:

  • dystrybucja ręczna – administrator (małej sieci lokalnej) wyznacza wszystkie klucze
  • wykorzystanie istniejących systemów dystrybucji (np. systemu Kerberos)
  • automatyczne – początkowo myślano o DNS jako repozytorium kluczy
  • ostatecznie wprowadzono nowe protokoły i specyfikacje serwerów kluczy (niezależne od IPsec): np. SKIP (Sun), Photuris, IKE (Internet Key Exchange)
  • integracja serwerów kluczy z usługami katalogowymi (DNSsec, LDAP)

Protokoły zarządzania kluczami mają na celu wzajemne uwierzytelnianie podmiotów nawiązujących asocjacje IPsec oraz uzgadnianie kluczy sesji na potrzeby poszczególnych kanałów SA. Obie te funkcje realizowane są na podstawie skonfigurowanych na stałe danych uwierzytelniających. Może to być np. hasło wspólne dla pary stacji (shared secret), certyfikaty X.509, klucze PGP. Niektóre implementacje (SKIP, Photuris) umożliwiają wyłącznie uwierzytelnienie na podstawie haseł, a popularny protokół IKE obsługuje natomiast wszystkie wyżej wymienione metody i umożliwia jeszcze prywatne rozszerzenia.

Protokół IKE (Internet Key Exchange)

Protokół IKE obejmuje 2 składniki:

  • ISAKMP (Internet Security Association and Key Management Protocol) – faktyczny protokół negocjacji parametrów IPSec
  • Oakley – kryptograficzny protokół wymiany kluczy za pomocą algorytmu Diffiego-Hellmana

ISAKMP (RFC 2408) stanowi trzon całości i z tego powodu nazwy tej używa się niekiedy zamiennie z IKE. Protokół ISAKMP korzysta z UDP (port 500).
Wymiana kluczy następuje dwuetapowo: najpierw ustalana jest tożsamość komunikujących się węzłów i tworzony jest bezpieczny kanał (tzw. ISAKMP SA), utrzymywany przez cały czas trwania sesji i służący następnie do właściwej negocjacji parametrów asocjacji. Negocjacja obejmuje m.in. listę obsługiwanych algorytmów szyfrujących, co ułatwia obsługę środowisk heterogenicznych.
Uwierzytelnianie może być realizowane na ogół na dwa sposoby. W najprostszym przypadku każda para węzłów musi mieć ustalone wspólne hasło, które służy do obliczania kluczy metodą Diffiego-Hellmana. Oznacza to konieczność konfigurowania haseł na wszystkich węzłach, co jest istotnym ograniczeniem tej metody i może okazać się zbyt pracochłonne w przypadku dużych sieci. Alternatywną metodą jest zastosowanie kluczy publicznych podpisanych przez nadrzędny urząd certyfikujący CA (np. certyfikatów X.509), które jest wolne od ograniczeń ręcznej definicji haseł.
protokół ISAKMP jest łatwo rozszerzalny. Pewne parametry (Domain of Interpretation, DOI) można przystosować całkowicie do potrzeb własnej instytucji:

  • własny zestaw szyfrów
  • własne mechanizmy uwierzytelnienia

PKI (Public Key Infrastructure)

Protokół IKE pozwala wykorzystać możliwości PKI. Po nawiązaniu komunikacji, ale przed uzgodnieniem ISAKMP SA węzeł może zweryfikować autentyczność certyfikatu drugiej strony dzięki podpisowi CA. W skrajnym przypadku węzeł nie musi wiedzieć nic o innych węzłach z którymi będzie się łączył, lub które będą się łączyć z nim. Wymaga to jedynie lokalnego dostępu (zainstalowania w tym węźle) klucza publicznego urzędu CA – będzie to jeden i ten sam klucz na wszystkich węzłach. Znacznie ułatwia to realizację złożonych topologii.
Co istotne, IKE umożliwia też automatyczną renegocjację kluczy kryptograficznych co określony interwał (nawet często). W takim przypadku, w razie złamania bieżącego klucza, dane zaszyfrowane poprzednimi kluczami nie są narażone. Cecha ta, określana jako Perfect Forward Security, chroni przed sytuacją gdy atakujący zapisuje wszystkie przechwycone w przeszłości dane w nadziei, że kiedyś uda mu się zdobyć klucz do ich rozszyfrowania. Implementacja obligowana jest by w przypadku renegocjacji klucza poprzedni klucz był usuwany z pamięci. Wówczas włamywacz nie znajdzie go w systemie nawet w przypadku opanowania systemu operacyjnego węzła.

Ograniczenia

Protokół IPsec dobrze nadaje się do realizacji tuneli wirtualnych VPN. Jednak nie jest idealnym rozwiązaniem problemu bezpiecznej komunikacji. Praktycznie od początku był IPsec krytykowany za niekonsekwencje projektowe i nadmierne skomplikowanie. Wytykano, iż np. ochrona integralności zapewniana jest niemal w równym stopniu przez ESP, jak i AH. Niektóre odkryte błędy zostały usunięte w wersji z 1998 r. (np. część potencjalnych furtek do ataków DoS). Gwoli ścisłości należy zaznaczyć, iż zdiagnozowane usterki nie mają raczej charakteru otwartych dziur, grożących złamaniem bezpieczeństwa sieci, ale są za to dość liczne i ułatwiają powstawanie potencjalnych słabości w samych implementacjach.
Mimo tego jednak, IPsec jest wykorzystywany powszechnie i praktycznie nie ma dla niego alternatywy. Jako reprezentatywną opinię można przytoczyć tu podsumowanie analizy IPsec dokonanej w 1999 r. przez znanych kryptologów Nielsa Fergussona i Bruce’a Schneiera:
,,Nawet pomimo dość poważnych zarzutów jakie wysunęliśmy wobec IPSec, jest on prawdopodobnie najlepszym protokołem bezpieczeństwa z obecnie dostępnych.
W przeszłości przeprowadziliśmy podobne analizy innych protokołów o analogicznym przeznaczeniu (w tym PPTP). Żaden ze zbadanych protokołów nie spełnił swojego celu, ale IPSec zbliżył się do niego najbliżej. (...) Mamy ambiwalentne odczucia wobec IPSec. Z jednej strony IPSec jest znacznie lepszy niż jakikolwiek protokół bezpieczeństwa IP stworzony w ostatnich latach: Microsoft PPTP, L2TP itp. Z drugiej strony nie wydaje nam się, by zaowocował on kiedykolwiek stworzeniem w pełni bezpiecznego systemu.”

IPsec w Windows

W Windows 2000 i XP wbudowano obsługę IPsec (ESP) zintegrowaną z usługą Active Directory. Sam IPsec tuneluje tylko ruch IP.

Rysunek 9. Uaktywnienie obsługi protokołu IPsec w Windows

Rysunek 10. Przykład definicji tunelowania ruchu IP

Rysunek 11. Szczegóły definicji tunelowania ruchu (zmienne parametry SA)

Bezpieczeństwo w IPv6

Uzupełniając wiadomości o protokole IPsec, należy dodać, iż jest on zintegrowaną częścią specyfikacji protokołu IP w wersji 6. Zatem w protokole IPv6 możliwe jest korzystanie z nagłówków AH i ESP jak z dowolnych innych opcji protokołu.

Propagowanie połączeń aplikacyjnych (port forwarding)

Aczkolwiek najbardziej uniwersalny tunel wirtualny osiągnąć można na poziomie warstwy sieciowej, to jednak mechanizmy kryptograficznej ochrony komunikacji można zaprząc do pracy w innych warstwach.
Szyfrowane propagowanie połączeń jest metodą realizacji tuneli wirtualnych na poziomie warstwy aplikacji. Oferuje je np. protokół SSH. Działanie mechanizmu propagowanie połączeń można przedstawić następująco (rysunek 12).

  • połączenia na port A bramy 1 są tunelowane do bramy 2
  • i dalej propagowane na port S serwera w sieci lokalnej za bramą 2
  • tunel między bramą 1 a bramą 2 jest szyfrowany
  • komunikacja poza tunelem (w obu sieciach lokalnych – czyli od klienta do bramy 1 oraz od bramy 2 do serwera nie jest szyfrowana

Rysunek 12. Schemat działania propagacji połączeń

Tunele SSL

Tunele wirtualne można realizować na poziomie warstwy sesji. Znanym powszechnie przykładem jest SSL (Secure Socket Layer) – połączeniowy protokół oferujący dwupunktowy tunel kryptograficzny z wykorzystaniem certyfikatów, zaprojektowany z myślą o ochronie sesji takich protokołów jak HTTP, POP/IMAP, SMTP. SSL oferuje ochronę poufności, integralności i autentyczności danych. I tak przykładowo HTTPS – protokół HTTP tunelowany poprzez SSL – jest powszechnie wykorzystywaną w sieci internetowej usługą (port 443). Odpowiednio istnieją wersje tunelowane innych usług (POPS, IMAPS). W praktyce SSL potrafi tunelować dowolny ruch (stunnel, OpenVPN).
Aktualna wersja SSL nosi numer 3.0. Równolegle z tą wersją występuje jego następca – protokół TLS (Transport Layer Security). TLS v.1.0 jest standardem IETF – RFC 2246.

Pytania problemowe

  1. Który tryb pracy protokołów IPsec – transportowy czy tunelowy – jest dogodniejszy dla konfiguracji: host-to-host, net-to-net, host-to-net?
  2. Wyjaśnij dlaczego najbardziej uniwersalny tunel wirtualny osiągnąć można na poziomie warstwy sieciowej.

Zapory sieciowe (firewall) i translacja adresów

W dziedzinie zabezpieczeń ruchu sieciowego dużą rolę odgrywają systemy kontroli komunikacji nazywane w języku ang. firewall. W języku polskim ścierają się na ogół dwa terminy: zapora sieciowa oraz ściana przeciwogniowa. Drugi z nich jest tłumaczeniem rdzennego pojęcia amerykańskiego (rysunek 1)

Rysunek 1. Etymologia pojęcia firewall


Inną analogią tego pojęcia jest kontrola paszportowa i celna na granicy – w naszym przypadku granicy sieci komputerowej.


Podstawowe funkcje systemów firewall

Podstawowe funkcje systemów firewall obejmują filtrację ruchu oraz pośredniczenie w dostępie do usług sieciowych

Filtracja pakietów to podstawowa forma zabezpieczenia sieci. Polega na analizie pakietów (a dokładniej parametrów ruchu zawartych w nagłówkach pakietów) warstwa 3 (czasami 2-4) modelu OSI. Możliwa jest:

  • filtracja pakietów nadchodzących
  • filtracja pakietów wychodzących
  • filtracja pakietów propagowanych przez moduł routingu (dotyczy oczywiście wyłącznie węzłów międzysieciowych)


Ruch sieciowy jest filtrowany (przepuszczany lub blokowany) w zależności od decyzji podjętych na podstawie analizy pakietów, przy zastosowaniu zdefiniowanych reguł (reguł filtracji).

Pośredniczenie w dostępie do usług jest realizowane poprzez odseparowanie świata wewnętrznego i zewnętrznego względem zapory sieciowej (brak funkcji routingu). Komunikacja poprzez zaporę nie jest możliwa w żadnej warstwie poza aplikacyjną (warstwa 7 modelu OSI). Na zaporze uruchomione są aplikacje pośredniczące (proxy services) w komunikacji końcowych aplikacji użytkowych (np. klient-serwer). Oznacza to, iż klient, uruchomiony – przyjmijmy – w sieci wewnętrznej, nie może nawiązać połączenia bezpośrednio z serwerem pracującym w sieci zewnętrznej. Może tylko nawiązać połączenie z aplikacją proxy. Ruch może przechodzić przez zaporę, jedynie gdy zostanie pozytywnie sklasyfikowany przez aplikację proxy. Zaakceptowane połączenie od klienta jest następnie zestawiane w imieniu klienta przez aplikację proxy z serwerem. W istocie zatem utrzymywane są dwa połączenia: klient-proxy i proxy-serwer dolecowy.

Rysunek 2. Model pośredniczenie w realizacji usług (firewall typu proxy)



Podstawowe komponenty systemów firewall

Systemy firewall konstruowane są ze złożenia wymienionych poniżej komponentów.

  • Specjalizowany węzeł międzysieciowy (router)

Jest to rozwiązanie najprostsze i najłatwiejsze w utrzymaniu. Można je zrealizować przy pomocy następujących urządzeń:

    • router filtrujący (screening router)
    • router szyfrujący (ciphering router)
  • Komputer Twierdza (Bastion Host)

Jest to dedykowana stacja lub węzeł międzysieciowy, na którym uruchomione są usługi proxy.

  • Strefa Zdemilitaryzowana (Demilitarized Zone – DMZ)

Jest to dedykowana podsieć obejmująca jedno lub kilka stanowisk o złagodzonych wymaganiach względem ochrony. Typowo umieszcza się tam stanowiska oferujące pewne wybrane informacje publicznie, w odróżnieniu od stacji sieciowych pracujących wewnątrz sieci chronionej.



Router filtrujący

Podstawowym zagadnieniem dotyczącym realizacji zapory sieciowej tego typu jest kwestia definicji reguł filtracji. Reguły filtracji operują w ogólności na parametrach analizowanych pakietów, takich jak:

  • adresy z nagłówka protokołu sieciowego (źródłowy i docelowy)
  • typ protokołu (PDU i SDU, np. protokołu transportowego)
  • rodzaj usługi (numer portu z nagłówka protokołu transportowego)

Rysunek 3. Model systemu z zaporą sieciową typu router filtrujący


Schemat wewnętrznej kompozycji urządzenia filtrującego jest przedstawiony na rysunku 4. Możliwe jest utrzymywanie oddzielnych list filtracji dla ruchu wchodzącego i wychodzącego z zapory sieciowej.

Rysunek 4. Model modułu filtracji


Filtry można zdefiniować na następujące sposoby:

  • filtry statyczne – definicje reguł filtracji są dokonane z wyprzedzeniem i obowiązują aż do jawnej ich zmiany
  • filtry kontekstowe – realizują dynamiczne reguły filtracji (SPF = Stateful Packet Filtering)
    • w trakcie pracy aktualizowane są informacje o bieżących sesjach (asocjacjach protokołu sieciowego)
    • decyzje o filtracji pakietów podejmowane są z uwzględnieniem stanu sesji, do której przynależą
  • filtracja nieliniowa:
    • elastyczne definiowanie wyrażeń warunkowych (zagnieżdżone reguły logiczne)


Przykład statycznych reguł filtracji pokazuje rysunek 5. Opisuje on filtrację przypadku z rysunku 6. Na nim mamy hipotetyczną sieć wewnętrzną, której stacjom zezwala się na nawiązywanie połączeń tylko wybranej usługi (w przykładzie – telnet) i jedynie z wybranym serwerem zewnętrznym.

Rysunek 5. Przykładowe statyczne reguły filtracji


Reguły zdefiniowane na statycznej liście filtracji są przeglądane sekwencyjnie do pierwszego trafienia. Dla pasującej reguły jest aplikowane zdefiniowane w niej działanie (na ogół akceptacja lub odrzucenie pakietu). Reguła nr 1 zezwala na ruch wychodzący na zewnątrz jeśli adres nadawcy należy do zakresu adresów sieci wewnętrznej, odbiorcą pakietu jest wyróżniony serwer zewnętrzny, port nadawcy nie jest portem systemowym, a port odbiorcy zgadza się z portem usługi telent. Druga reguła zezwala na ruch w przeciwnym kierunku, pod warunkiem odwrotnej kombinacji parametrów, lecz jedynie pod warunkiem, że w nagłówku TCP ustawiona jest flaga ACK. Natomiast w przypadku, gdy flaga ta jest wyzerowana, ruch wchodzący z serwera jest blokowany. Jest konsekwencją faktu, iż flaga ACK jest wyzerowana jedynie w pierwszym segmencie TCP – nawiązującym połączenie (segment SYN). Nie jest oczywiście naturalne, by serwer usługi telent próbował zestawić połączenie z klientem ochranianej sieci, zatem taką sytuację należy rozpoznać jako podejrzaną i odrzucić pakiet (najprawdopodobniej oprogramowanie podszywające się za serwer próbuje nawiązać połączenie ze stacjami wewnątrz chronionej sieci). Reguła ostatnia jest realizacją zasady domyślnej reguły dostępu – blokuje jakikolwiek ruch, który nie został zdefiniowany w poprzednich regułach.

Rysunek 6. Schemat sieci do przykładu definicji statycznych reguł filtracji


Statyczne reguły filtracji posiadają kilka ograniczeń. Przykładowo niektóre usługi trudno poddają się filtracji statycznej (np. FTP, X11, DNS). Rozważmy jak w trybie aktywnym pracy serwera FTP (przypomnij sobie jaki to tryb) ochronić się przed nadużyciem, w którym oprogramowanie podszywające się za serwer próbuje nawiązać połączenie ze stacjami wewnątrz chronionej sieci. Z pomocą przychodzą pewne nowe rozwiązania proponowane w samych protokołach aplikacyjnych. Coraz powszechniej wprowadza się i stosuje tryby pracy zmodyfikowane pod kątem usprawnienia filtracji, np. tryb passive w protokole FTP (skądinąd użyteczny także np. przy korzystaniu z dostępu xDSL)


Komputer Twierdza

Komputer Twierdza to stacja z odseparowanymi interfejsami sieciowymi (Dual Homed Host Gateway) zajmująca miejsce węzła międzysieciowego (rysunek 7). Oferuje fizyczną i logiczną separację prywatnej sieci lokalnej od zewnętrznej sieci publicznej. Dzięki separacji interfejsów tylko Komputer Twierdza jest widoczny z sieci publicznej. Zatem, aby wtargnąć do sieci prywatnej trzeba uprzednio zawładnąć Komputerem Twierdzą. Komputer Twierdza pełni rolę bramy aplikacyjnej – usługi pośredniczące i zastępcze (proxy) rozwiązują problem usług trudnych do filtracji. Dzięki temu, iż jest on pełnym stanowiskiem komputerowym, potencjalnie wyposażonym w dowolne żądane oprogramowanie i praktycznie nieograniczone zasoby pamięci masowej, możliwa jest szczegółowa rejestracja zdarzeń (auditing), ułatwiająca diagnozowanie ewentualnie pojawiających się nowych zagrożeń i niedoskonałości konfiguracji.

Rysunek 7. Model systemu z zaporą sieciową typu Komputer Twierdza



Filtracja podwójna

Rysunek 8 pokazuje schematyczne połączenie w jedną linię obrony różnych typów zapór sieciowych, dokładniej jest to brama aplikacyjna poprzedzona routerem filtrującym (Screened Host Gateway).

Rysunek 8. Model systemu z filtracją podwójną


Możliwe jest dalej „rozciągnięcie” Twierdzy na całą dedykowaną podsieć (Screened Network), co pokazuje z kolei rysunek 9, a nawet kaskadę podsieci.

Rysunek 9. Model systemu z podsiecią ochronną



Strefa Zdemilitaryzowana

Konfiguracja która przyjęła się pod nazwą Strefa Zdemilitaryzowana (DMZ = Demilitarized Zone) to wydzielona podsieć zawierająca komponenty świadomie wyjęte spod kontroli obejmującej całą resztę sieci wewnętrznej, takie jak np.:

  • publiczne zasoby (np. ogólnodostępny serwis WWW)
  • przynęty, pułapki

Rysunek 10. Model systemu ze Strefą Zdemilitaryzowaną DMZ



Translacja adresów – Network Address Translation (NAT)

Translacja adresów jest powszechnym w sieciach komputerowych mechanizmem, który ma różne cele, a są to:

  • rozszerzenie dostępu do sieci publicznej na stanowiska nie posiadające przydziału adresów publicznych (posiadające tylko adresy prywatne – RFC 1918)
  • wykorzystanie wewnątrz sieci nieprzydzielonych publicznych adresów IP

(za cenę braku możliwości komunikacji z takimi oficjalnymi adresami)

  • ukrycie wewnętrznej struktury sieci przed światem zewnętrznym
  • przekierowanie ruchu (portów: NAPT = Network Address Port Translation)


Metody wzajemnego odwzorowania adresów są ustandaryzowane i opisane w dokumentach:

  • RFC1631 (translacja na pojedynczy adres, tj. N:1)
  • RFC1597,1918 (translacja na pulę adresową, tj. N:M)

Wyróżnia się przy tym translację adresów źródłowych – Source NAT (SNAT) – oraz docelowych – Destination NAT (DNAT).


Translacja adresów źródłowych (SNAT)

W tym przypadku pakiety wychodzące z sieci wewnętrznej otrzymują nowy adres źródłowy w nagłówku (rysunek 11). W przykładzie, pakiet wychodzący w rzeczywistości z adresu IP równy 10.1.1.1 otrzymuje po translacji adres źródłowy serwera translacji (jest nim brzegowy węzeł międzysieciowy), mianowicie 150.254.1.100. Numer portu źródłowego też ulega zmianie.

Rysunek 11. Schemat translacji adresów źródłowych (SNAT)


Translacja adresów docelowych (DNAT)

W mechanizmie Destination NAT (DNAT) pakiety przychodzące ze strony inicjującej (na ogół – sieci zewnętrznej) otrzymują nowy adres docelowy (w tym w szczególności – port). Celem może być przekierowanie ruchu określonej usługi pod rzeczywisty, nie ujawniany na zewnątrz, adres wewnętrznego serwera tej usługi. Na rysunku 12 adres serwera (o jaką usługę chodzi w tym przykładzie?) upubliczniony na zewnątrz jest równy 150.254.1.1, podczas gdy rzeczywisty adres to 150.254.1.200.

Rysunek 12. Schemat translacji adresów źródłowych (SNAT)


Dodatkowa funkcjonalność zapór sieciowych

Łańcuch funkcji realizowanych przez zapory sieciowe wyglądać może następująco:

  • jedynie funkcje podstawowe:

  • również funkcje dodatkowe:


Dodatkowymi funkcjami mogą być

  • obrona przed atakami DoS (flood-wall) – specyfikowanie dopuszczalnego rozmiaru strumienia wejściowego (np. w pakietach na sek.)
  • kontrola fragmentacji IP i śledzenie numerów sekwencyjnych TCP (kontrola czy znajdują się w oczekiwanym zakresie)
  • wsparcie dla IPv6: fragmentacja, ICMPv6, ochrona przed atakami DoS analogicznymi jak dla IPv4
  • filtry IPv6, np. ipf (FreeBSD), rozpoznawanie tunelowania IPv6 w IPv4

(tzn. takich protokołów jak 6to4, 6over4, Toredo)

  • integracja z różnymi zewnętrznymi modułami, np. systemami antywirusowymi, modułami sieciowej detekcji intruzów (IDS), czy ograniczenia dostępu (parental control)


Filtry kontekstowe

Standardowy przepływ ruchu poddawanego filtracji (round-trip) można przedstawić schematycznie postaci poniższej:


Filtry kontekstowe podejmują dynamicznie zmienne decyzje na podstawie weryfikacji kontekstu (stateful inspection):

  • każda zainicjowana poprawnie sesja jest pamiętana na dynamicznych listach
  • w drodze powrotnej pakiet jest sprawdzany na przynależność do zapamiętanej sesji – filtracja może być pominięta:

Przedstawia to poniższy schemat:


Problemy realizacji zapór sieciowych

Zapory sieciowe cierpią na wiele problemów, zarówno technologicznych jak i realizacyjnych. Problemy technologiczne dotyczą np. usług takich jak FTP. Przykładowo, jeśli filtr kontekstowy w zaporze obsłuży komendę PORT 23 protokołu FTP, to czy będzie to naruszenie polityki bezpieczeństwa? Problemy technologiczne związane są również z wykorzystaniem w ruchu sieciowym mechanizmów takich jak fragmentacja IP. Z filtracją pakietów pofragmentowanych związane są następujące problemy:

  • odrzucanie tylko pierwszych fragmentów umożliwia wyciek informacji w strumieniu wyjściowym
  • istnieją narzędzia do tak perfidnego fragmentowania, by flagi ACK i SYN nagłówka TCP nie pojawiały się w pierwszym fragmencie
  • można scalać fragmenty na zaporze – uwaga na błędy przy scalaniu
  • można narzucić wymóg, aby pierwszy fragment zawierał co najmniej 16B danych (a najlepiej cały nagłówek TCP)


Istotne problemy niesie ze sobą pielęgnacja reguł filtracji. Szczególnie trudna jest ona do sprawnego przeprowadzenia w przypadku dużych zbiorów reguł. Dodatkowo potęgują trudności częste na naszym rynku informatycznym zmiany personelu i brak dokumentacji uniemożliwiający pielęgnację starych reguł (odziedziczonych po poprzednim administratorze). Często występują również problemy wewnętrzne: duże organizacje posiadają często złożoną politykę bezpieczeństwa, co implikuje wielość nachodzących na siebie domen bezpieczeństwa i trudności w definicji i pielęgnacji spójnych reguł filtracji.

Ostrożnie należy też postępować z tunelami wirtualnymi. Autoryzowane tunele VPN mogą być potencjalnym nośnikiem nieautoryzowanych treści poza kontrolą zapór ogniowych. Zatem powinny być zaplanowane i zrealizowane w sposób przemyślany. Podobnie jak VPN, również propagowanie połączeń (port forwarding) może przyczynić się do skutecznego ominięcia kontroli na zaporze. Podobnie trudności sprawia dość rozpowszechniony protokół SOAP (Simple Object Access Protocol), służący, mówiąc kolokwialnie, do tunelowania jakiegokolwiek ruchu w HTTP. Pod tym względem skrajnie wywrotowy jest httptunnel (http://www.noccrew.org/software/httptunnel.html)



Pytania problemowe

  1. W przykładzie statycznych reguł filtracji z rysunku 5 zdefiniowano 4 reguły. Jedna z nich jest jednak nadmiarowa i można ją usunąć bez żadnych konsekwencji dla przebiegu filtracji. Która to reguła?

Bezpieczeństwo aplikacji i usług sieciowych

Bieżący moduł przedstawia wybrane zagadnienia bezpieczeństwa dotyczące aplikacji użytkowych i usług sieciowych. Najpierw omówiony zostanie dość uniwersalny mechanizm ochrony stosowalny wobec dowolnych aplikacji – ograniczanie środowiska wykonania. Następnie przedstawione zostaną najistotniejsze problemy dotyczące popularnych usług aplikacyjnych – WWW i poczty elektronicznej.


Bezpieczne środowisko aplikacyjne

Jednym z najważniejszych środków ochrony aplikacji użytkowych przed zagrożeniami płynącymi z zewnątrz i skutkującymi przejęciem kontroli nad aplikacją, a potencjalnie dalej – nad całym systemem operacyjnym, jest stworzenie bezpiecznego środowiska aplikacyjnego, czyli takiego, w którym aplikacja zostaje uruchomiona w specjalnie spreparowanym podsystemie, który minimalizuje zagrożenia.

Ograniczanie środowiska wykonania aplikacji ma na celu w istocie nie tyle uniemożliwienie ataku w ogóle, co minimalizowanie szkód po ewentualnym ataku. Koncepcja działania tego mechanizmu jest następująca:

  • zawsze uruchamiamy proces z najmniejszymi wystarczającymi mu uprawnieniami
  • ograniczamy przestrzeń aktywności procesu (dozwolonych modyfikacji) do wybranego zawężonego fragmentu systemu, w szczególności systemu plików – tworząc tzw. piaskownicę (ang. sandbox)

W systemach z rodziny Unix popularnym narzędziem służącym do tworzenia piaskownic jest systemowa funkcja chroot(). Jest to uprzywilejowana funkcja systemowa ograniczająca proces do określonego poddrzewa systemu plików. Blokuje jedynie dostęp do plików, tworząc tzw. więzienie. Uwięziony proces nie może otworzyć (w tym utworzyć) pliku poza ograniczonym obszarem, chociaż może dziedziczyć deskryptory wskazujące na pliki spoza tego obszaru.

Tworząc piaskownicę w systemie Unix trzeba stworzyć więzionemu procesowi iluzję pracy w pełnoprawnym systemie. W tym celu w piaskownicy należy zainstalować odpowiednie pliki i katalogi potrzebne programowi i używanym przez niego bibliotekom (na ogół bardzo ograniczone fragmenty /etc, /lib czy /usr/lib).

Mimo ogromnej przydatności funkcji chroot(), związane są z jej wykorzystaniem pewne problemy. Większość z nich dotyczy ataków DoS. I tak przykładowo, mimo ograniczenia środowiska wykonania:

  • dysk może się przepełnić (np. zrzutami obrazu pamięci, plikami raportów) – na szczęście w systemie Unix możemy ograniczać programy do oddzielnej partycji
  • może nastąpić przepełnienie pamięci – proces może zagarnąć tyle pamięci, że zablokuje to urządzenie z plikiem wymiany – przeważnie możemy ograniczać użycie pamięci
  • zużywanie czasu procesora – tu do obrony mamy do dyspozycji polecenie nice
  • brak automatycznej kontroli nad komunikacją sieciową pozwala potencjalnie wyzwolić się częściowo z uwięzienia


W systemie Unix istnieje polecenie chroot (dostępne z powłoki), które wywołuje funkcję chroot(). Polecenie to ma też pewne ograniczenia, z których najważniejsze to:

  • polecenie chroot musi znajdować się w piaskownicy
  • chroot wymaga uprawnień superużytkownika
  • brak mechanizmu zmiany UID i GID procesu – proces uwięziony wykonuje się z prawami superużytkownika root (ew. sam musi zmienić efektywny UID/GID)
  • potencjalne luki umożliwią ucieczkę z piaskownicy (prawa superużytkownika)


W nowszych wydaniach systemów Unix/Linux istnieją inne, doskonalsze narzędzia – np. chrootuid, jail – które przed wywołaniem funkcji chroot() pozwalają zmienić UID oraz GID

jail –u nobody –g www –l /tmp/jail.log –d / /usr/apache /bin/httpd

Usługa WWW

Uwierzytelnianie

Jednym z ważniejszych problemów zapewnienia podstawowych własności bezpieczeństwa jest, jak wiemy, poprawne uwierzytelnianie. Prosty mechanizm uwierzytelniania został wbudowany w protokół usługi WWW – HTTP. Uwierzytelnianie podstawowe w protokole HTTP przebiega następująco:

  • serwer WWW może w dowolnym momencie zażądać od przeglądarki dokonania uwierzytelnienia użytkownika
  • przeglądarka wyświetla stosowne okno dialogowe lub podobny obiekt (rysunek 1),

który pozwoli użytkownikowi na wprowadzenie danych uwierzytelniających

  • po ich pierwszym wpisaniu przeglądarka zapamięta je i automatycznie prześle do serwera na każde następne żądanie
  • dane przesyłane są w postaci jawnej
  • dane te zostaną usunięte z pamięci z chwilą zamknięcia okna przeglądarki

Rysunek 1. Okienko uwierzytelniania wyświetlane w przykładowej przeglądarce www


Wiele implementacji serwerów usługi www umożliwia automatyzację operacji uwierzytelniania, pozwalając na weryfikację otrzymanych danych uwierzytelniających poprzez zewnętrzne bazy danych, przechowujące konfigurację kont użytkowników. Przykładowo, serwer Apache posiada rodzinę modułów mod_auth służacych do tego celu (np. mod_auth_mysql), a serwer IIS pozwala na starowanie automatyzają poprzez ustawienia opcji Panel Sterowania -> Narzędzia Administracyjne -> Menedżer Usług Internetowych (można zdefiniować np. uwierzytelnianie użytkownika przez domenę)

W standardzie HTTP 1.1 uwzględniono uwierzytelnianie kryptograficzne, realizowane najczęściej z wykorzystaniem algorytmu MD5. Niestety nie przewidziano w specyfikacji dwustronnego uwierzytelniania.

Rozwiązaniem problemów uwierzytelniania, które przyjęło się w praktyce jest zastosowanie niezależnie od protokołu aplikacyjnego HTTP, protokołu sesji – SSL.


Protokół SSL (Secure Sockets Layer)

W istocie protokół SSL tworzy tunel kryptograficzny usługi www. Tak zabezpieczona usługa znana jest pod nazwą https (port 443/tcp). Jednym z podstawowych komponentów protokołu SSL jest protokół uzgadniania, który realizuje zadania uwierzytelniania stron.

Protokół uzgadniania (handshake protocol) działa wg poniższego schematu:

  • klient wysyła do serwera komunikat ClientHello (wersja protokołu, identyfikator sesji, listę obsługiwanych szyfrów i metod kompresji, dane losowe)
  • serwer odsyła komunikat ServerHello (wersja protokołu, identyfikator sesji, wybrany szyfr i metodę kompresji, dane losowe oraz swój certyfikat X.509) oraz opcjonalnie – żądanie certyfikatu klienta (wraz z losowym zawołaniem)
  • klient uwierzytelnia serwer na podstawie odebranego certyfikatu i w razie niepowodzenia przerywa połączenie
  • po pomyślnym uwierzytelnieniu klient tworzy pierwotny sekret główny (premaster secret), który szyfruje kluczem publicznym serwera i wysyła do serwera
  • jeśli serwer żądał uwierzytelnienia klienta, to klient wysyła też swój certyfikat oraz podpisane zawołanie odebrane wcześniej od serwera
  • po ewentualnym uwierzytelnieniu klienta serwer deszyfruje pierwotny sekret główny i na jego podstawie uzyskuje sekret główny (master secret), podobnie czyni w tym czasie klient
  • z wygenerowanego sekretu głównego obie strony tworzą (zależny od ustalonego algorytmu szyfrującego) klucz sesji (lub klucze sesji – do szyfrowania i podpisywania)
  • klient i serwer wysyłają do siebie nawzajem zaszyfrowany kluczem sesji komunikat o zakończeniu fazy uzgadniania
  • protokół uzgadniania kończy się i (o ile wzajemna weryfikacja przebiegła pomyślnie) rozpoczyna się sesja SSL


Poprawność procedury uwierzytelniania wynika z następujących obserwacji:

  • jeśli serwer nie posiadałby klucza prywatnego odpowiadającego kluczowi publicznemu ze swojego certyfikatu:
    • nie rozszyfruje poprawnie sekretu i nie wygeneruje tego samego klucza sesji co klient
    • wówczas połączenie zastanie przerwane w fazie uzgadniania
    • stąd klient ma pewność, że serwer jest tym, czyją autentyczność poświadcza certyfikat (po weryfikacji jego poprawności)
  • jeśli klient nie posiadałby klucza prywatnego odpowiadającego kluczowi publicznemu ze swojego certyfikatu:
    • serwer pobierze jego klucz publiczny z certyfikatu i rozszyfruje podpisane kluczem prywatnym klienta zapytanie
    • nie otrzyma tego, które sam wysłał
    • zatem klient nie jest tym, czyją autentyczność poświadcza certyfikat


Newralgiczna w tym procesie jest weryfikacja certyfikatów – SSL jest podatny na atak man-in-the-middle. Sposobem redukcji zagrożenia może być np. weryfikacja czy adres IP asocjacji z nawiązanego połączenia zgadza się z adresem IP w certyfikacie.

Luki bezpieczeństwa w usłudze WWW

Luki bezpieczeństwa w usłudze WWW dotyczą wielu komponentów systemu, w szczególności klientów (przeglądarek), serwerów czy środowiska wykonania (systemu operacyjnego).


Przeglądarki WWW

Wśród typowych problemów bezpieczeństwa klientów usługi WWW należy wymienić chociażby

  • problemy z losową generacją kluczy SSL
  • błędy implementacji S/MIME (Secure/Multi-purpose Internet Mail Extension)
  • problemy specyficzne dla konkretnych przglądarek, np. Internet Explorer
    • BHO (Browser Helper Objects) – pozwala na integrację z przeglądarką np. toolbarów (praktycznie dowolnych aplikacji) – często wykorzystywane przez malware do cichej instalacji (zagrożenia browser hijacking – podmiana parametrów pracy przeglądarki, takich jak adres strony domowej, tracking – śledzenie pracy użytkownika, niechciane wyskakujące okienka pop-ups)
  • konie trojańskie / wirusy w dokumentach hipertekstowych – ochronę tu stanowić może wiele mechanizmów
    • zamknięte środowisko uruchomieniowe (sandbox)
    • korzystanie wyłącznie z poprawnie zdefiniowanego zbioru zaufanych serwerów źródłowych
    • certyfikaty cyfrowe


Z ostatnim z powyższych problemów związanych jest szereg zagrożeń niesionych przez języki automatyzacji operacji na dokumentach hipertekstowych i definicji dynamicznych stron DHTML czy .NET. Języki te to przede wszystkim Java i ActiveX


Java charakteryzuje się w tym kontekście następującymi własnościami:

  • jest to język stosunkowo bezpieczny (brak wskaźników i problemu przepełnienia bufora)
  • jest językiem interpretowanym (aplety mają format byte code) – możliwe są luki bezpieczeństwa w programie interpretera
  • maszyna wirtualna JVM posiada wbudowany system ochronny: analizatory kodu (code verifier i class loader), sandbox, security manager, certyfikacja serwerów


ActiveX posiada następujące istotne w naszych rozważaniach cechy:

  • program jest dystrybuowany w postaci skompilowanej – praktycznie brak tu możliwości analizy bezpieczeństwa
  • system ochronny: certyfikacja kontrolek ActiveX (mechanizm authenticode) – praktyka pokazuje, iż generalnie zaufanie jedynie certyfikacji jest złudne.


W praktyce, najczęściej wbudowane w usługę WWW i dostępne w przeglądarkach mechanizmy ochrony są uzupełniane o filtrację treści ruchu HTTP na zaporze firewall (osobistej lub sieciowej).


Serwery WWW

Do charakterystycznych problemów bezpieczeństwa, na które cierpią implementacje serwerów usługi WWW można zaliczyć w szczególności np.:

  • tylne furtki
  • błędy przepełnienia bufora, np. w ism.dll (uruchamianym przez IIS dla URL *.htr) pozwala na uruchomienie kodu w kontekście procesu serwera z jego uprawnieniami


Środowisko wykonania

Problemy środowiska wykonania szczególnie często ujawniają się w przypadku systemu MS Windows. Tu wymienimy chociażby:

  • mechanizm LSP (Layered Service Provider) oferujący możliwość podpinania się modułów LSP (praktycznie dowolnych aplikacji, w tym malware) pod stos protokołów w bibliotece Winsock 2
  • luki w implementacjach protokołów MHTML, MS-ITS, XMLHTTP i VBScript (wykorzystywane przez Outlook, WindowsUpdate oraz rozliczne malware)

Umożliwiają one instalację niechcianego oprogramowania pobieranego nieświadomie poprzez usługę WWW.


Poczta elektroniczna

Rysunek 2 przedstawia model komunikacji systemu internetowej usługi pocztowej standardu SMTP (RFC 821). Wyróżnione na nim elementy systemu to:

  • MUA = Mail User Agent
  • MTA = Mail Transfer Agent
  • MDA = Mail Delivery Agent

Rysunek 2. Model komunikacji SMTP


Podstawowe problemy bezpieczeństwa dotyczące poczty obejmują:

  • niepożądane przesyłki (spam)
  • niebezpieczne załączniki (wirusy)
  • potwierdzanie dostarczenia
  • naruszenie poufności / integralności / autentyczności



Spam

Pojęcie spam dotyczy ogółu niechcianych przesyłek pocztowych zajmujących zasoby pamięciowe (skrzynka pocztowa odbiorcy) i czasowe systemu. Ochrona anty-spamowa sprowadza się do odfiltrowania takich przesyłek z całości ruchu pocztowego i może być realizowana na kilku poziomach modelu komunikacji SMTP.

Na poziomie MTA filtracja jest dokonywana poprzez analizę nagłówka SMTP, np.

  • adresów: czy są weryfikowalne w DNS, czy odpowiadają rekordom MX

czy nie jest na czarnej liście

  • weryfikacja konta nadawcy (komenda VRFY protokołu SMTP)

Posiada ona istotną zaletę – oszczędność zasobów – odrzucamy spam na pierwszej linii obrony. Wadą tego rozwiązania jest mała precyzja wynikająca z faktu, iż na tak wczesnym etapie posiadamy mało informacji do dyspozycji. Stąd występuje duże prawdopodobieństwo pomyłki – sklasyfikowania niechcianej przesyłki jako pożądanej i odwrotnie.

Stosunkowo dużą skuteczność i małe efekty uboczne (opóźnienie) wykazuje tu mechanizm znany jako szare listy (greylisting). Mianowicie, po odebraniu przesyłki MTA odsyła na adres nadawcy kod 452 „czasowa niedostępność” i czeka na powtórną transmisję. Automaty spamerskie z założenia nie retransmitują, stąd akceptowane jako pożądane są wszystkie retransmitowane listy.

Poziom MDA pozwala stosować do realizacji możliwie skutecznej filtracji takie rozwiązania jak:

  • analiza heurystyczna (na podstawie przygotowanej bazy danych charakterystycznych)
  • analiza statystyczna (samouczące się filtry Bayesa)


Również klienci pocztowi MUA posiadają często wbudowane narzędzia filtrujące, które, niekiedy automatycznie, pozwalają użytkownikowi klasyfikować wybrane listy jako spam.


Ochrona kryptograficzna poczty

Powszechnie spotykane są następujące standardy ochrony kryptograficznej

  • PEM – Privacy Enhanced Mail
  • PGP – Pretty Good Privacy
  • S/MIME – Secure MIME


Istnieje wiele kompleksowych systemów i standardów pocztowych wykorzystujących kryptografię, w tym przykładowo:

  • X.400 MHS – Message Handling System
  • EDI (EDIFACT – X.435) – Electronic Data Interchange


System PEM (Privacy Enhanced Mail)

PEM to jeden z pierwszych standardów zaproponowanych do ochrony przesyłek protokołu SMTP i posiadający zgodny z pierwotnymi wymaganiami tego protokołu format RFC822 (rysunek 3). W PEM możliwa jest przede wszystkim kontrola integralności przy wykorzystaniu MD2 lub MD5 (128b) – zgodnie ze standardem RFC1421. Opcjonalnie możliwe jest szyfrowanie wiadomości – DES-ECB, 3DES (RFC1423). PEM wspiera zarządzanie kluczami i certyfikację wg ISO X.509 (RFC1422, RFC1424).

Rysunek 3. Schematyczna struktura przesyłki pocztowej zabezpieczonej kryptograficznie


Przykładowe implementacje to chociażby RIPEM czy TIS-PEM. Jednak w szerszej skali PEM nie uzyskał dużej popularności.



PGP (Pretty Good Privacy)

PGP powstał jako projekt akademicki prowadzony przez Phila Zimmermanna (z MIT). Prace uwieńczyły standard IETF RFC1991 (PGP 2.6.x) i wielka popularność jaką zyskał on w Internecie. W 1998 IETF zatwierdził standard OpenPGP (RFC2440) opracowany przez Network Associates, bazujący na PGP 5.x. Istnieje również alternatywny projekt PGPi (www.pgpi.org) = International PGP – przeniesiony poza USA. Z najpopularniejszych implementacji wymienić należy Desktop PGP – jest to komercyjna wersja rozprowadzana przez Network Associates (rozszerzona np. o IDS) – oraz GnuPG – wersję dystrybuowaną na licencji GNU. Ponadto wiele aplikacji wykorzystuje PGP (np. enigmail – rozszerzenie klientów pocztowych Mozilli).

PGP umożliwia:

  • szyfrowanie wiadomości pocztowej
    • wykorzystywany jest jednorazowy klucz symetryczny generowany dla każdego szyfrowanego listu
    • następnie klucz ten szyfrowany jest metodą asymetryczną – kluczem publicznym odbiorcy – Diffie-Hellman/DSS, RSA (768b, 1024b, ...)
    • i tak zaszyfrowany klucz jest dołączany do zaszyfrowanego listu
  • kontrolę integralności – MD5, SHA-1
  • symetryczne szyfrowanie dowolnych plików



S/MIME

Standard Secure MIME umożliwia wygodną integrację mechanizmu kryptograficznego zabezpieczenia korespondencji pocztowej z protokołem SMTP, poprzez wykorzystanie rozszerzenia uznanego mechanizmu obsługi załączników MIME. Wersja S/MIME 1 została opracowana przez RSA Security w 1995r. i wykorzystywała mechanizmy kryptograficzne wchodzące w skład PKCS (Public Key Cryptography Standards). Wersja S/MIME 2 (RFC2311/12) powstała w 1998r., a wkrótce później S/MIME 3 (RFC 2630-34). S/MIME 3 oferuje m.in. rozszerzone funkcje bazujące na mechanizmach MSP (Message Security Protocol protokołu opracowanego pierwotnie dla Defense Message System).

Należy nadmienić istnienie również protokołów PGP/MIME i OpenPGP/MIME.


Pytania problemowe

  1. W przykładzie statycznych reguł filtracji z rysunku 5 zdefiniowano 4 reguły. Jedna z nich jest jednak nadmiarowa i można ją usunąć bez żadnych konsekwencji dla przebiegu filtracji. Która to reguła?